Quảng bá hay tiếp tay? Ranh giới pháp lý mong manh của người nổi tiếng trong vụ ONUS
Từ vụ ONUS, vai trò của người nổi tiếng trong việc dẫn dắt dòng tiền đầu tư đang đặt ra nhiều câu hỏi pháp lý. Khi uy tín cá nhân trở thành “đòn bẩy niềm tin”, trách nhiệm của người quảng bá không còn dừng ở một hợp đồng truyền thông đơn thuần.
Sau vụ Bảo Tín Minh Châu, đến lượt vàng bạc Huy Thành bị xử phạt, người tiêu dùng thấp thỏm
Vụ ONUS với cáo buộc huy động vốn quy mô lớn từ hàng trăm nghìn nhà đầu tư đã làm dấy lên lo ngại về vai trò có liên quan của KOL. Khi người nổi tiếng góp phần lan tỏa thông tin và “bảo chứng niềm tin” cho công chúng, trách nhiệm pháp lý của họ cũng vì thế trở thành vấn đề không thể bỏ qua.
Để làm rõ hơn vấn đề này, Tiếp thị & Gia đình đã có cuộc trò chuyện cùng Luật sư Hoàng Hà - Công ty Luật TNHH MTV Thiên Quý.
Ranh giới pháp lý giữa "nhận booking" với "đồng phạm"
Thưa luật sư Hoàng Hà, trong vụ việc ONUS, hành vi thuê người nổi tiếng quảng bá, kêu gọi đầu tư được nhìn nhận trên góc độ pháp lý ra sao?
Luật sư Hoàng Hà: Về mặt pháp lý, hành vi của người nổi tiếng tham gia quảng bá cho ONUS có thể được xem xét ở hai khía cạnh.
Nếu KOL chỉ nhận quảng cáo nhưng đưa thông tin sai sự thật, thổi phồng về dự án, họ có thể bị xử lý về quảng cáo sai và phải bồi thường thiệt hại nếu gây ảnh hưởng đến người khác.
Nếu có căn cứ cho thấy KOL biết rõ bản chất gian dối của mô hình mà vẫn tham gia kêu gọi đầu tư hoặc hưởng lợi từ việc lôi kéo thì có thể bị xem xét với vai trò đồng phạm giúp sức trong vụ án hình sự.
Không phải cứ xuất hiện trong nội dung quảng bá là mặc nhiên trở thành đồng phạm. Điểm mấu chốt nằm ở yếu tố lỗi và mức độ nhận biết. Nếu người nổi tiếng chỉ thực hiện hợp đồng quảng cáo thông thường thì trước hết sẽ bị xem xét ở góc độ quảng cáo và nghĩa vụ thẩm tra thông tin.
Theo quy định hiện hành, người nổi tiếng khi quảng bá sản phẩm tài chính, đặc biệt là tiền số phải chịu những nghĩa vụ pháp lý gì?
Theo quy định hiện hành, người nổi tiếng phải tuân thủ một số nghĩa vụ cơ bản.
Trước hết, thông tin quảng bá phải trung thực, không gây nhầm lẫn về tính năng, mức sinh lời, độ an toàn hay tình trạng pháp lý của sản phẩm. Người tham gia quảng cáo không chỉ tuân thủ pháp luật về quảng cáo mà còn phải bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng khi cung cấp thông tin.
Thứ hai, phải minh bạch nội dung quảng cáo, thể hiện rõ đây là nội dung được tài trợ, không được “ngụy trang” dưới dạng chia sẻ cá nhân.
Thứ ba, khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu, phải cung cấp tài liệu liên quan đến nội dung quảng cáo, đồng thời thực hiện nghĩa vụ thuế đối với thu nhập từ hoạt động này.
Đặc biệt, với tiền số - lĩnh vực rủi ro cao và khung pháp lý còn đang hoàn thiện thì KOL càng phải thận trọng hơn. Họ không được tạo cảm giác sản phẩm đã được Nhà nước bảo chứng, được cấp phép đầy đủ hoặc “an toàn chắc chắn” nếu không có căn cứ. Uy tín cá nhân không thể thay thế cho việc thẩm định pháp lý.
Ranh giới pháp lý giữa “quảng cáo thông thường” và “đồng phạm trong hành vi lừa đảo/huy động vốn trái phép” được xác định như thế nào, thưa ông?
Ranh giới này phụ thuộc vào ba yếu tố: mức độ nhận biết, mức độ tham gia và cách thức hưởng lợi.
Nếu người nổi tiếng chỉ chuyển tải nội dung quảng cáo, không biết bản chất gian dối và không tham gia dẫn dụ nhà đầu tư thì đó là quảng cáo thông thường.
Ngược lại, nếu họ biết rõ mô hình có dấu hiệu gian dối, không có cơ sở pháp lý hoặc không có tài sản bảo đảm như quảng bá mà vẫn dùng uy tín cá nhân để xác nhận, trấn an, kêu gọi đầu tư, kéo thêm người tham gia hoặc nhận hoa hồng theo kết quả lôi kéo, thì hành vi đã vượt khỏi phạm vi quảng cáo.
Theo quy định của Bộ luật Hình sự, đồng phạm là trường hợp nhiều người cố ý cùng thực hiện một tội phạm, trong đó người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho hành vi phạm tội. Vì vậy, nếu chứng minh được yếu tố “biết rõ” và cùng hướng tới việc chiếm đoạt, KOL có thể bị xem xét với vai trò đồng phạm giúp sức.
Theo ông, nếu người nổi tiếng nói rằng họ “không biết, chỉ nhận booking”, liệu lập luận này có đủ để miễn trừ trách nhiệm không?
Không!. Lập luận “không biết” không tự động giúp miễn trừ trách nhiệm.
Người nổi tiếng vẫn có nghĩa vụ kiểm tra tối thiểu đối với nội dung quảng bá. Nếu thông tin đưa ra sai lệch, thổi phồng lợi nhuận hoặc tạo cảm giác an toàn không có căn cứ, họ vẫn có thể bị xử lý, kể cả khi cho rằng mình không biết.
Đối với trách nhiệm hình sự, cơ quan điều tra sẽ không chỉ dựa vào lời khai mà xem xét chứng cứ khách quan như việc KOL có được cảnh báo rủi ro hay không, có tham gia kịch bản dẫn dụ hay không, có hưởng lợi từ việc lôi kéo hay không.
Nếu chứng minh được họ “biết hoặc phải biết” mà vẫn tiếp tay, thì lập luận “không biết” sẽ không có giá trị.
Lần dấu trách nhiệm KOL: Cơ quan chức năng nhìn vào đâu?
Thực tế, cơ quan chức năng sẽ dựa vào những yếu tố nào để chứng minh một KOL “biết hoặc phải biết” về rủi ro của dự án?
Trong thực tế điều tra, cơ quan chức năng sẽ dựa vào các dấu vết khách quan.
Các yếu tố thường được xem xét gồm: nội dung trao đổi giữa KOL và bên thuê quảng cáo; hợp đồng, kịch bản truyền thông; tài liệu pháp lý của dự án; mức độ kiểm tra, xác minh thông tin của KOL trước khi nhận quảng bá.
Pháp luật hiện hành cũng đặt ra nghĩa vụ cho người có ảnh hưởng phải xác minh độ tin cậy của bên quảng cáo và kiểm tra tài liệu liên quan. Nếu chưa hiểu rõ thì không được giới thiệu sản phẩm.
Vì vậy, nếu KOL đã được cung cấp thông tin, nhận thấy dấu hiệu bất thường hoặc có nghĩa vụ kiểm tra nhưng vẫn quảng bá, cơ quan điều tra có thể kết luận họ “biết hoặc phải biết” rủi ro của dự án.
Theo ông, lỗ hổng lớn nhất hiện nay trong việc quản lý hoạt động quảng bá của người nổi tiếng, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính, tiền số là gì?
Lỗ hổng lớn nhất là sự chênh lệch giữa sức ảnh hưởng của người nổi tiếng và cơ chế kiểm soát pháp lý.
Dù quy định đã bắt đầu siết trách nhiệm nhưng với các sản phẩm đầu tư rủi ro cao, đặc biệt là tiền số, vẫn thiếu cơ chế thẩm định đủ mạnh để ngăn chặn từ sớm các nội dung quảng bá sai lệch.
Bên cạnh đó, khung pháp lý đối với tài sản số còn chưa hoàn thiện, tạo ra “vùng xám” - nơi sản phẩm chưa được định danh rõ ràng nhưng lại được quảng bá như một cơ hội đầu tư hấp dẫn.
Ngoài ra, việc quản lý hiện nay chủ yếu diễn ra sau khi hậu quả đã xảy ra, trong khi tốc độ lan truyền của mô hình lôi kéo qua KOL và mạng xã hội rất nhanh. Khi cơ quan chức năng vào cuộc, thiệt hại thường đã xảy ra trên diện rộng.
Bài học từ ONUS: Niềm tin có thể trở thành cái bẫy đầu tư
Từ vụ ONUS, ông có khuyến nghị gì đối với KOL khi nhận quảng cáo dự án đầu tư và cả người dân khi nghe theo lời kêu gọi từ KOL?
Đối với KOL, không nên xem quảng bá dự án đầu tư là một hợp đồng truyền thông thông thường. Họ cần xác minh độ tin cậy của đối tác, kiểm tra tài liệu liên quan và nếu chưa hiểu rõ thì không nên giới thiệu. Đồng thời, phải minh bạch nội dung quảng cáo và không sử dụng uy tín cá nhân để bảo đảm lợi nhuận hay độ an toàn khi không có căn cứ pháp lý.
Đối với người dân, không nên đầu tư chỉ vì người nổi tiếng giới thiệu. KOL không phải là cơ quan cấp phép cũng không phải tổ chức bảo lãnh rủi ro. Trước mỗi lời mời gọi, cần xem xét tính pháp lý của sản phẩm, mức độ hợp lý của lợi nhuận và trách nhiệm khi xảy ra rủi ro.
Nếu thông tin còn mơ hồ hoặc chỉ xoay quanh hình ảnh người nổi tiếng, đó là dấu hiệu cần thận trọng. Bài học từ ONUS cho thấy niềm tin cảm tính có thể nhanh chóng bị lợi dụng để dẫn dắt tài sản của nhà đầu tư.
Cảm ơn luật sư Hoàng Hà về những chia sẻ cùng Tiếp thị & Gia đình!
ONUS (trước đây là VNDC Wallet) được giới thiệu là một nền tảng tài chính số, cho phép người dùng giao dịch và đầu tư vào các tài sản mã hóa như VNDC, ONUS, HNG... Theo quảng bá, hệ sinh thái này hoạt động như một “ngân hàng số” hoặc nền tảng đầu tư tiền số với nhiều tiện ích tiêu dùng, liên kết thương mại và cam kết ổn định giá trị thông qua cơ chế “bảo chứng tài sản”.
Tuy nhiên, theo thông tin chính thức từ Bộ Công an, vụ án ONUS bị xác định là một đường dây sử dụng công nghệ để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản với quy mô đặc biệt lớn, huy động tới hàng tỷ USD từ nhà đầu tư. Các đối tượng bị cáo buộc đã đưa ra thông tin sai sự thật, sử dụng thủ đoạn tạo cung - cầu giả, thao túng giá token để thu hút và chiếm đoạt tiền. Ngoài ra, nhóm này còn thuê KOL và xây dựng mạng lưới “chân rết” để quảng bá, dẫn dắt dòng tiền từ nhà đầu tư vào hệ thống.
Vụ việc hiện đã bị khởi tố, nhiều đối tượng cầm đầu bị bắt giữ và đang tiếp tục điều tra, được đánh giá là một trong những vụ án tiền số có quy mô lớn tại Việt Nam, đồng thời gióng lên cảnh báo về rủi ro từ các mô hình đầu tư dựa vào niềm tin và quảng bá trên không gian mạng.
