Dự án ‘Về Làng’: Khi Tết xưa không chỉ còn là ký ức

Trong hành trình ấy, "Về Làng" tiếp cận Tết xưa không bằng phục dựng hình thức, mà bằng trải nghiệm, sự tham gia và cảm xúc thật của người trẻ hôm nay. Tết vì thế không còn nằm trong ký ức, mà hiện diện qua từng công việc, từng câu chuyện và sự kết nối trực tiếp với di sản.

Đó cũng là con đường mà anh Ngô Quý Đức (sinh năm 1985, tại Hà Nội), người sáng lập dự án Về Làng, đang theo đuổi. Nhân dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, Tiếp thị & Gia đình đã có cuộc trò chuyện với anh về hành trình gìn giữ văn hóa truyền thống và câu chuyện người trẻ tìm về Tết xưa.

- Thưa anh, trong ký ức của anh, Tết của những năm trước 2000 như thế nào?

Anh Ngô Quý Đức: Tết của những năm 80-90 trong ký ức tôi là mùi của khói pháo và màu xác pháo hồng rực sân nhà. Là cái không khí lạnh run của miền Bắc nhưng lòng người thì ấm sực bên nồi bánh chưng đỏ lửa cùng đại gia đình. Ngày ấy, Tết không có nhiều đồ mua sẵn như bây giờ. 

Tết là sự "bận rộn hạnh phúc" của cả gia đình: bố thì đi sắm đào, quất, mẹ thì muối dưa hành, đám trẻ con quây quần bên nhau ở nhà ông ngoại, ai cũng háo hức chờ bộ quần áo mới mà cả năm mới được mua. Đó là một cái Tết của sự chắt chiu, thiếu thốn vật chất nhưng no đủ về tinh thần, nơi mà sự gắn kết gia đình hiện hữu trong từng công việc nhỏ nhặt nhất.

- Khi nhắc đến “Tết xưa”, có chi tiết nào mà chỉ cần hiện diện thôi là anh cảm nhận ngay không khí Tết đang về không?

Đó chính là mùi hương của nước lá mùi già chiều 30 Tết. Chỉ cần đi ngang qua phố, thấy thoang thoảng cái mùi ấm nồng ấy là mọi giác quan như được đánh thức. Nó không chỉ là mùi của một loại cây, mà là "mùi của Tết", mùi để gột bỏ những muộn phiền năm cũ để thanh sạch đón năm mới. 

Ngoài ra, hình ảnh những bức tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống được treo trong nhà cũng là tín hiệu báo Tết đã về ngay trước ngõ, gợi nhớ về thú chơi tao nhã "nhất chữ, nhì tranh" của nhiều gia đình trong thập niên 80-90.

- Theo anh, “Tết xưa” và “Tết nay” có gì khác nhau?

Với tôi, có lẽ khác biệt lớn nhất nằm ở hai chữ: "Lo" và "Chơi".

Tết xưa là cả nhà cùng tất bật "lo Tết", là sự chuẩn bị tỉ mỉ, tự tay làm mọi thứ từ gói bánh, làm mứt đến dọn dẹp. Tết nay là "chơi Tết" và "nghỉ Tết". Dịch vụ tiện lợi hơn, bánh chưng có thể đặt, cỗ bàn có thể thuê, nên người ta có nhiều thời gian hơn cho bản thân, thậm chí là đi du lịch.

Tuy nhiên, cái khác biệt sâu sắc hơn là sự kết nối. Tết xưa, sự kết nối diễn ra trực tiếp, qua những lần sang nhà nhau chúc Tết, ngồi cắn hạt dưa hàn huyên. Tết nay, sự kết nối đôi khi bị "phẳng hóa" qua màn hình điện thoại, lời chúc gửi đi nhanh hơn nhưng có phần bớt đi sự nắn nót, trân trọng. Dù vậy, tôi tin cốt lõi của Tết là sự đoàn viên thì thời nào cũng vẫn được người Việt gìn giữ.

- Trước khi Về Làng trở thành một dự án văn hóa hướng tới cộng đồng, hẳn đã có một nỗi thôi thúc rất riêng. Điều gì trong ký ức Tết xưa đã khiến anh quyết định cùng các cộng sự bắt tay làm một hành trình dài hơi như vậy?

Đó là nỗi ám ảnh về sự biến mất. Ngày bé, trong nhà ông ngoại tôi luôn treo những bức tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, có những chiếc hộp sơn mài bày đồ bánh kẹo Tết. Nhưng khi lớn lên, tôi thấy những thứ ấy cứ vắng dần trong các ngôi nhà hiện đại, thay vào đó là đồ nhựa, tranh in công nghiệp.

Có một lần, tôi chứng kiến những món đồ chơi trung thu, những bức tranh Tết từng là cả bầu trời tuổi thơ bị lãng quên, nghệ nhân thì bỏ nghề vì không sống được. Cảm giác tiếc nuối cũng như không muốn rằng con cháu mình sau này sẽ không còn biết đến những giá trị ấy đã thôi thúc tôi phải đi. 

Tôi muốn "Về Làng" không chỉ để lưu giữ ký ức cho riêng mình, mà để kết nối những người thợ tài hoa với thị trường hiện đại, để di sản có thể "sống" được chứ không chỉ nằm trong bảo tàng.

- Về Làng có những hoạt động cụ thể nào để đồng hành cùng người trẻ tìm về giá trị Tết xưa?

Chúng tôi không phục dựng Tết theo kiểu hình thức hay sân khấu hóa, mà hướng đến việc tạo ra những trải nghiệm thực tế, để người trẻ được “sống” trong không gian Tết xưa. Thay vì chỉ quan sát hay nghe kể, các bạn được trực tiếp tham gia vào đời sống làng nghề, cảm nhận nhịp sống, và thấu hiểu những giá trị văn hóa đang dần mai một.

Với dự án Về Làng, các chuyến đi trải nghiệm đưa các bạn về làng tranh Đông Hồ để tự tay in tranh, về làng cổ Đường Lâm để gói bánh chưng, hay học làm đồ chơi truyền thống như mặt nạ giấy bồi, đèn kéo quân cùng các nghệ nhân.

Tại không gian Phường Bách Nghệ, các buổi workshop hướng dẫn làm ông Tiến sĩ giấy hay in mộc bản liễn Tết giúp các bạn trẻ không chỉ làm ra sản phẩm mà còn nghe câu chuyện, cảm nhận tâm huyết của nghệ nhân. Thông qua việc trực tiếp chạm tay vào nguyên liệu, nghe nghệ nhân kể chuyện, các bạn trẻ mới thực sự "thấm" được giá trị của Tết xưa.

- Khi đồng hành cùng người trẻ tìm về Tết xưa, anh nhận thấy người trẻ có sự thay đổi như thế nào về cách nhìn nhận về Tết?

Tôi thấy một sự chuyển dịch từ "tò mò" sang "trân trọng" và "tự hào". Ban đầu, nhiều bạn đến với dự án chủ yếu vì sự lạ lẫm, muốn trải nghiệm mới mẻ hoặc đơn giản là để có những bức ảnh đẹp “check-in”. Nhưng khi được trực tiếp làm ra một sản phẩm, chạm tay vào nguyên liệu và lắng nghe những câu chuyện, triết lý nhân sinh được gửi gắm trong bức tranh “Lợn đàn” hay ông Tiến sĩ giấy, thái độ của các bạn thay đổi hoàn toàn.

Các bạn nhận ra rằng Tết xưa không hề “cũ kỹ” hay “lạc hậu” như họ từng nghĩ. Ngược lại, nó ẩn chứa sự tinh tế, trí tuệ và tâm huyết của cha ông trong từng chi tiết, từng nghi lễ. Nhiều bạn sau trải nghiệm ấy đã trở thành những “đại sứ văn hóa” tự nguyện, lan tỏa những giá trị truyền thống trên chính các nền tảng mạng xã hội của mình, từ đó góp phần giúp Tết xưa trở nên gần gũi và sống động với thế hệ trẻ.

- Có lúc nào anh bất ngờ nhận ra điều gì mới về Tết mà trước đây mình chưa biết, chưa được cảm nhận?

Có chứ! Khoảnh khắc khiến tôi bất ngờ nhất là khi nhận ra sức sống mãnh liệt của sự sáng tạo trong lòng truyền thống. Trước đây, tôi từng nghĩ truyền thống là bất biến, mang nét xưa cũ không đổi. Nhưng khi tiếp xúc với các nghệ nhân trẻ ở các làng nghề, tôi thực sự ngỡ ngàng: họ tạo ra những sản phẩm mây tre đan, gốm sứ với mẫu mã hiện đại, phù hợp với không gian Tết ngày nay, mà vẫn giữ nguyên kỹ thuật cổ xưa.

Không chỉ vậy, tôi còn được khám phá những phong tục Tết độc đáo ở các vùng cao mà trước đây mình chưa từng biết. Những trải nghiệm ấy khiến tôi nhận ra rằng Tết không hề già đi, mà luôn vận động, thích nghi và làm mới chính mình theo thời gian, vừa bảo tồn giá trị xưa, vừa kết nối với đời sống hiện đại.

- Theo anh, điều gì khiến nhiều người trẻ hôm nay chọn đi ngược dòng, tìm về Tết xưa, giữa đời sống hiện đại và nhịp sống gấp gáp của phố thị?

Tôi nghĩ đó là nhu cầu tìm lại sự cân bằng và bản sắc. Trong một thế giới phẳng với nhịp sống hối hả, người trẻ dễ cảm thấy chông chênh, thiếu điểm tựa tinh thần. Tìm về Tết xưa, về những giá trị văn hóa gốc rễ, chính là cách họ “neo” mình lại, tìm thấy sự bình an và chiều sâu trong tâm hồn.

Hơn nữa, sự độc đáo của văn hóa truyền thống giúp họ khẳng định “tôi là ai” giữa dòng chảy toàn cầu hóa và những áp lực hiện đại. Đi ngược dòng không có nghĩa là quay lưng với hiện tại, mà là chuẩn bị hành trang vững chắc hơn, từ những giá trị xưa, để bước vào đời sống hiện đại với sự tự tin và trọn vẹn hơn.

- Cuối cùng, anh mong người trẻ sẽ mang theo điều gì từ Tết xưa bước vào đời sống của mình?

Tôi không mong các bạn phải mang theo tất cả những nghi lễ rườm rà. Tôi chỉ mong các bạn mang theo “cái tình” và “sự biết ơn”.

Cái tình nằm ở sự kết nối với gia đình, họ hàng; sự biết ơn hướng tới tổ tiên, thiên nhiên, và những nghệ nhân đang âm thầm gìn giữ nghề truyền thống. Hãy mang tinh thần của Tết xưa là trân trọng những điều giản dị, tỉ mỉ trong từng hành động, và lòng thành kính vào trong cách sống hiện đại. Khi đó, dù Tết có thay đổi thế nào, “hồn Tết” vẫn sẽ luôn ở lại trong tim mỗi người Việt trẻ, là một điểm tựa tinh thần và nguồn cảm hứng sống.

- Cảm ơn anh Ngô Quý Đức vì những chia sẻ thú vị!