AI đang tái định hình newsroom: Báo chí Việt Nam đứng ở đâu trong cuộc đua AI?

Trong vài năm trở lại đây, trí tuệ nhân tạo đã trở thành một trong những từ khóa được nhắc đến nhiều nhất trong ngành truyền thông toàn cầu. Các tòa soạn lớn như The New York Times, Bloomberg hay BBC… đang từng bước đưa AI vào quy trình vận hành, từ sản xuất nội dung, phân tích dữ liệu độc giả đến phân phối thông tin đa nền tảng.

Tại Việt Nam, nhiều cơ quan báo chí cũng đã bắt đầu thử nghiệm AI trong các công việc như gợi ý tiêu đề, tối ưu SEO, sản xuất video ngắn hay chuyển văn bản thành giọng nói.

Tuy nhiên, phía sau câu chuyện công nghệ không chỉ là bài toán tăng tốc sản xuất nội dung, mà còn là những vấn đề lớn hơn về dữ liệu, bản quyền, niềm tin độc giả và vai trò của nhà báo trong newsroom tương lai.

Nhân dịp kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, Tiếp thị & Gia đình đã có cuộc phỏng vấn ông Bùi Công Duyến - Giám đốc sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS, Công ty cổ phần Công nghệ NEKO để nhìn rõ hơn cơ hội, thách thức và tương lai của newsroom trong kỷ nguyên AI.

AI có thể thay đổi cách vận hành tòa soạn

Phóng viên: Nhiều tòa soạn quốc tế như The New York Times, Bloomberg hay BBC đã đưa AI vào quy trình sản xuất và phân phối nội dung. Theo ông, báo chí Việt Nam đang đứng ở đâu trong “cuộc đua AI” này?

Ông Bùi Công Duyến: Tôi cho rằng báo chí Việt Nam đang ở giai đoạn “bắt đầu tăng tốc”, chứ không còn là giai đoạn đứng ngoài quan sát nữa. Trong khoảng hai năm trở lại đây, rất nhiều tòa soạn đã bắt đầu thử nghiệm AI ở các khâu như gợi ý tiêu đề, tóm tắt nội dung, chuyển văn bản thành giọng nói, tối ưu SEO hay hỗ trợ sản xuất video ngắn.

Tuy nhiên, nếu so với các tòa soạn lớn trên thế giới như The New York Times, Bloomberg hay BBC thì khoảng cách của báo chí Việt Nam không nằm ở việc “có dùng AI hay không”, mà nằm ở dữ liệu, quy trình và năng lực tích hợp AI vào toàn bộ vận hành newsroom.

Các tòa soạn quốc tế đang tiến tới mô hình “AI-first newsroom”, nơi dữ liệu độc giả, nội dung, phân phối và phân tích được kết nối thành một hệ thống thống nhất. Trong khi đó, nhiều tòa soạn Việt Nam hiện vẫn đang dùng AI theo hướng công cụ rời rạc.

Tôi cho rằng Việt Nam có một lợi thế lớn: chúng ta đi sau nên có thể học rất nhanh. Nếu đi đúng hướng, đặc biệt trong 3–5 năm tới, báo chí Việt Nam hoàn toàn có cơ hội rút ngắn khoảng cách.

- Khi AI có thể viết tin nhanh, tối ưu SEO, dựng video, đọc dữ liệu độc giả và cá nhân hóa nội dung, theo ông “mỏ vàng” lớn nhất mà AI mang lại cho các tòa soạn là gì?

Theo tôi, “mỏ vàng” lớn nhất mà AI mang lại không phải là viết bài nhanh hơn, mà là biến dữ liệu thành năng lực ra quyết định của tòa soạn.

Trước đây, newsroom thường vận hành dựa trên kinh nghiệm và cảm nhận nhưng với AI, tòa soạn có thể cập nhật gần như theo thời gian thực rằng độc giả đang quan tâm điều gì, nội dung nào giữ chân người đọc tốt nhất, xu hướng nào đang tăng tốc, hay đâu là nhóm độc giả sẵn sàng trả phí.

AI giúp báo chí chuyển từ mô hình “sản xuất nội dung hàng loạt” sang mô hình “phân phối đúng nội dung cho đúng người, vào đúng thời điểm”.

Ngoài ra, AI còn mở ra khả năng khai thác lại “kho tài sản nội dung” mà nhiều cơ quan báo chí đã tích lũy suốt hàng chục năm. Nếu dữ liệu được tổ chức tốt, AI có thể giúp newsroom tạo chatbot tri thức, hồ sơ dữ liệu chuyên đề, timeline sự kiện, hệ thống gợi ý nội dung liên quan… Đây là nguồn giá trị rất lớn mà trước đây gần như chưa được khai thác hiệu quả.

- Ở chiều ngược lại, AI chatbot và công cụ tìm kiếm AI đang khiến nhiều tòa soạn quốc tế lo ngại bị mất traffic và mất dần vai trò trung gian thông tin. Theo ông, đây có phải là mối đe dọa thực sự với báo chí số?

Đây là mối đe dọa có thật. 

Trong nhiều năm, báo chí số phát triển dựa trên mô hình người dùng tìm kiếm thông tin qua Google hoặc mạng xã hội rồi truy cập vào website báo chí. Nhưng với AI chatbot và AI search, người dùng có thể nhận câu trả lời ngay trên giao diện AI mà không cần click vào bài báo gốc nữa.

Điều đó đồng nghĩa traffic có thể giảm, doanh thu quảng cáo bị ảnh hưởng và vai trò “cổng thông tin trung gian” của báo chí cũng thay đổi.

Tuy nhiên, tôi nghĩ đây không phải là dấu chấm hết của báo chí số, mà là sự thay đổi của luật chơi. Khi thông tin phổ thông bị AI tổng hợp quá dễ dàng, giá trị của báo chí sẽ chuyển mạnh sang các nội dung mà AI khó thay thế như điều tra, phân tích chuyên sâu, dữ liệu độc quyền, hiện trường, góc nhìn chuyên gia và thương hiệu uy tín.

Nói cách khác, AI có thể tổng hợp thông tin, nhưng niềm tin xã hội vẫn cần những thương hiệu báo chí đáng tin cậy.

- Trên thế giới đã xuất hiện các vụ kiện liên quan đến việc AI sử dụng dữ liệu báo chí để huấn luyện mô hình. Theo ông, các cơ quan báo chí Việt Nam có đang đứng trước nguy cơ “mất tài sản nội dung” vào tay AI?

Tôi cho rằng nguy cơ này là có thật và sẽ ngày càng rõ ràng hơn.

Nhiều cơ quan báo chí đang sở hữu kho dữ liệu nội dung khổng lồ, được đầu tư bằng nguồn lực rất lớn trong nhiều năm. Nhưng nếu dữ liệu đó bị AI khai thác để huấn luyện mô hình mà không có cơ chế bảo vệ hay chia sẻ giá trị phù hợp, thì báo chí có nguy cơ trở thành “nhà cung cấp nguyên liệu miễn phí” cho các nền tảng AI.

Trong tương lai, dữ liệu báo chí sẽ trở thành một loại tài sản số chiến lược, tương tự như bản quyền truyền hình hay dữ liệu người dùng hiện nay.

Tôi nghĩ báo chí Việt Nam cần sớm quan tâm đến ba vấn đề: bảo vệ bản quyền dữ liệu, xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu nội dung và chuẩn hóa metadata. Vì trong kỷ nguyên AI, dữ liệu có cấu trúc tốt sẽ có giá trị rất lớn.

Nhà báo vẫn giữ vai trò không thể thay thế trong kỷ nguyên AI

- AI có thể tạo nội dung rất nhanh, nhưng liệu tốc độ có đang đẩy báo chí đến nguy cơ đánh mất chiều sâu, tính kiểm chứng và bản sắc nghề nghiệp?

Đây là nguy cơ rất đáng lưu ý.

AI có thể giúp newsroom tăng tốc rất mạnh ở các nội dung dạng tin nhanh, tổng hợp hay tối ưu nền tảng. Nhưng nếu chỉ chạy theo tốc độ và số lượng, báo chí rất dễ rơi vào tình trạng “na ná nhau”, thiếu chiều sâu và mất bản sắc.

Điều quan trọng là AI không hiểu trách nhiệm xã hội của báo chí. AI có thể tạo ra một bài viết trông rất thuyết phục, nhưng không tự chịu trách nhiệm về tính đúng sai hay tác động xã hội của thông tin đó.

Vì vậy, tôi cho rằng trong kỷ nguyên AI, giá trị của biên tập viên và nhà báo chuyên nghiệp sẽ càng quan trọng hơn ở khâu kiểm chứng, phản biện, lựa chọn góc tiếp cận và giữ chuẩn mực nghề nghiệp.

AI nên được xem là công cụ tăng năng suất, chứ không phải “thay thế tư duy báo chí”.

- Theo ông, trước sự phát triển quá nhanh của AI, con người trong tòa soạn có đang đứng trước nguy cơ bị thay thế? Và đâu sẽ là “vùng không thể thay thế” của nhà báo trong newsroom tương lai?

Tôi nghĩ AI sẽ thay đổi rất nhiều vị trí công việc trong newsroom, nhưng không đồng nghĩa nhà báo sẽ biến mất.

Những công việc mang tính lặp lại như tổng hợp dữ liệu, viết tin ngắn, cắt clip cơ bản hay tối ưu SEO chắc chắn sẽ được tự động hóa mạnh. Nhưng những phần cốt lõi nhất của nghề báo thì rất khó thay thế.

“Vùng không thể thay thế” của nhà báo sẽ nằm ở khả năng đi hiện trường, xây dựng nguồn tin, đặt câu hỏi, phát hiện vấn đề xã hội, điều tra, phản biện và tạo ra niềm tin.

Một AI có thể viết hàng nghìn bản tin mỗi ngày, nhưng không thể thay một phóng viên có mặt giữa vùng lũ, không thể tạo dựng niềm tin với nhân vật, cũng không thể chịu trách nhiệm đạo đức trước xã hội.

Tôi cho rằng newsroom tương lai sẽ không ít người hơn, mà sẽ cần những người có kỹ năng khác hơn: hiểu dữ liệu, biết làm việc cùng AI và tập trung vào các giá trị mà máy khó thay thế.

- ONECMS hiện đang tích hợp những giải pháp AI nào cho tòa soạn số? Và theo ông, newsroom trong 5 năm tới sẽ thay đổi mạnh nhất ở khâu nào dưới tác động của AI?

Hiện nay, ONECMS đang tích hợp nhiều lớp AI hỗ trợ newsroom theo hướng “AI đồng hành cùng quy trình làm báo”, thay vì chỉ là một công cụ tạo nội dung đơn lẻ.

Ví dụ, chúng tôi có hệ thống theo dõi phân tích nội dung báo chí theo thời gian thực, giúp cho các cơ quan báo chí địa phương, báo chí bộ ngành biết được trong thời điểm hiện tại báo chí trong cả nước đang viết gì về địa phương mình, lãnh đạo địa phương mình, ngành mình, lãnh đạo ngành mình, tích cực hay tiêu cực… để từ đó ban biên tập có thể đưa ra các quyết định phù hợp.

Chúng tôi cũng tích hợp sẵn các tính năng kiểm tra chính tả, văn phong, hỗ trợ gợi ý tiêu đề, tóm tắt nội dung, phân tích xu hướng, tối ưu SEO và gợi ý phân phối nội dung phù hợp với từng nền tảng.

Theo tôi, trong 5 năm tới, newsroom sẽ thay đổi mạnh nhất ở ba khía cạnh.

Thứ nhất là quy trình sản xuất nội dung sẽ tự động hóa rất sâu, đặc biệt với các nội dung dữ liệu, tin nhanh và multimedia.

Thứ hai là tòa soạn sẽ vận hành dựa trên dữ liệu nhiều hơn cảm tính. Các quyết định nội dung, phân phối và thương mại sẽ ngày càng được AI hỗ trợ theo thời gian thực.

Và thứ ba, newsroom sẽ chuyển từ mô hình “sản xuất bài báo” sang mô hình “quản trị hệ sinh thái nội dung và dữ liệu”. Khi đó, tòa soạn không chỉ cạnh tranh bằng tốc độ đưa tin, mà cạnh tranh bằng dữ liệu, công nghệ và khả năng giữ niềm tin của độc giả.

Cảm ơn ông vì những chia sẻ thú vị!