Năm sao nhưng giả: Khi niềm tin trở thành món hàng bị làm nhái giữa mùa sale

Chúng ta đã quen tin vào những ngôi sao. Trước khi chốt một đơn hàng lạ, phản xạ đầu tiên của hầu hết mọi người là kéo xuống xem phần đánh giá. Bốn sao rưỡi, năm sao, hàng nghìn lượt mua, vài trăm bình luận khen ngợi kèm ảnh thật, thế là yên tâm bấm mua.

Cái cơ chế giản dị ấy, suốt nhiều năm, là thứ giúp người mua và người bán xa lạ có thể tin nhau trên mạng. Nhưng giữa cao điểm mua sắm cuối năm nay, một loạt cảnh báo được phát đi đang buộc chúng ta nhìn lại: nếu chính những ngôi sao ấy cũng có thể được làm giả, thì ta còn đang tin vào điều gì?

Cảnh báo không hề trừu tượng. Ngay đầu tháng 11, chuyên gia của tổ chức bảo vệ cạnh tranh và người tiêu dùng đã lưu ý rằng một tài khoản có thật chưa chắc là một người mua thật, và những đánh giá năm sao long lanh hoàn toàn có thể được dàn dựng.

Song song đó là lời cảnh báo về hàng loạt website, gian hàng giả mạo được dựng lên với giao diện gần như y hệt sàn chính thống, giăng ra những mức giá không tưởng để dụ người mua nhập thông tin thanh toán. Niềm tin, thứ tài sản vô hình mà cả nền thương mại điện tử dựng trên đó, đang bị đem ra làm nhái một cách có tổ chức.

Gốc rễ không chỉ là vài kẻ gian

Sẽ dễ dàng nếu quy hết cho mấy kẻ lừa đảo. Nhưng tôi nghĩ vấn đề sâu hơn thế. Khi cả thị trường chạy đua bằng chỉ số, số sao, số lượt bán, số người đang xem, thì chính các chỉ số ấy trở thành thứ đáng để làm giả. Một gian hàng mới, tử tế, bán hàng thật nhưng chưa có đánh giá, gần như vô hình trước một gian hàng rao bán niềm tin bằng vài trăm lượt năm sao mua sẵn.

Cơ chế vốn sinh ra để thưởng cho sự uy tín lại vô tình thưởng cho kẻ biết diễn vai uy tín giỏi nhất. Đó là nghịch lý mà các nền tảng không thể đứng ngoài, bởi chính thuật toán hiển thị của họ quyết định ai được nhìn thấy, ai bị chôn vùi.

Trách nhiệm, vì thế, phải được đặt đúng chỗ. Người tiêu dùng không thể một mình gánh việc phân biệt thật giả trong một môi trường được thiết kế để đánh lừa chính giác quan của họ. Các sàn, với dữ liệu và công nghệ trong tay, có đủ khả năng phát hiện những cụm đánh giá bất thường, những tài khoản ảo, những gian hàng vừa lập đã có nghìn lượt bán. Làm hay không, và làm đến đâu, là thước đo cho thấy họ coi niềm tin của người dùng là tài sản cần gìn giữ, hay chỉ là một chỉ số để tô cho đẹp báo cáo.

Trở lại với những giác quan cũ

Trong khi chờ thị trường và cơ quan quản lý siết lại, mỗi gia đình vẫn phải tự trang bị cho mình một bộ lọc. Và nghịch lý thú vị là, giữa thời đại số, những kinh nghiệm rất cũ lại hữu dụng trở lại. Đừng tin một con số sao trần trụi; hãy đọc kỹ nội dung các bình luận, cảnh giác khi chúng đều chung chung, na ná nhau và toàn lời khen.

Đừng vội mua ở một gian hàng vừa lập mà đã có doanh số khổng lồ. Đừng bấm vào những đường link giá rẻ giật mình gửi qua tin nhắn, mà hãy tự mở ứng dụng chính thức của sàn để kiểm tra. Và tuyệt đối không nhập thông tin thẻ, mã OTP ở bất kỳ trang nào mình không chắc chắn.

Niềm tin là nền móng của mọi giao dịch, và một khi nền móng bị đục khoét, cả ngôi nhà thương mại điện tử đều lung lay. Việc vá lại nó là trách nhiệm chung, của nhà quản lý, của các nền tảng, và của cả người mua.

Nhưng ở phần của mình, điều quý giá nhất mỗi người có thể giữ lại giữa mùa sale ồn ào không phải là vài món hời, mà là thói quen hoài nghi lành mạnh: tin, nhưng luôn kiểm chứng. Bởi trong một cái chợ mà đến năm sao cũng có thể là giả, sự tỉnh táo của chính bạn mới là thứ đánh giá đáng tin duy nhất.