Gia đình có con nhỏ: Làm sao để không “vỡ” kế hoạch chi tiêu?

Trao đổi với Tiếp thị & Gia đình, chuyên gia Hà Võ Bích Vân - Cố vấn tài chính tại Công ty CP Tư vấn đầu tư và quản lý tài sản đã phân tích những sai lầm phổ biến trong chi tiêu khiến nhiều gia đình có con nhỏ rơi vào tình trạng mất cân đối tài chính.

Những khoản chi nhỏ nhưng lặp lại: “lỗ hổng” lớn trong ngân sách gia đình có con nhỏ

- Khi gia đình có con nhỏ, thu nhập gần như không tăng nhưng chi phí lại đội lên đáng kể. Theo bà, đâu là những khoản chi mà cha mẹ thường đánh giá sai hoặc chủ quan, dẫn đến “vỡ kế hoạch chi tiêu”?

Chuyên gia Hà Võ Bích Vân: Sai lầm phổ biến nhất của các gia đình có con nhỏ là đánh giá thấp những khoản chi nhỏ nhưng lặp lại liên tục. Cha mẹ thường chuẩn bị khá kỹ cho các khoản chi “nhìn thấy được” như sinh nở, xe đẩy, nôi cũi…, nhưng lại chủ quan với những chi phí phát sinh theo từng giai đoạn phát triển của con.

Có thể kể đến các khoản như sữa, bỉm, thực phẩm bổ sung thay đổi liên tục; chi phí y tế phát sinh do trẻ ốm vặt, dị ứng, thậm chí là những đợt nhập viện ngắn ngày. Bên cạnh đó là chi phí chăm sóc thay thế như gửi trẻ, thuê người hỗ trợ, hoặc các dịch vụ tiện ích để giảm tải cho cha mẹ.

Từng khoản riêng lẻ có thể không quá lớn, nhưng khi cộng dồn theo tháng, tổng chi phí này có thể chiếm tới 20–30% thu nhập gia đình mà nhiều người không nhận ra. Đây chính là nguyên nhân khiến kế hoạch chi tiêu bị “vỡ” dù không hề mua sắm quá tay.

- Theo bà, một gia đình có con nhỏ nên phân bổ tỷ lệ chi tiêu – tiết kiệm – dự phòng như thế nào để đảm bảo ổn định tài chính lâu dài?

Không có một tỷ lệ cứng nhắc áp dụng cho mọi gia đình, tuy nhiên dựa trên kinh nghiệm tư vấn thực tế, tôi thường gợi ý một khung tham chiếu để các gia đình dễ hình dung.

Cụ thể, chi tiêu sinh hoạt nên chiếm khoảng 50–70% tổng thu nhập. Khoản dành cho tiết kiệm và đầu tư dài hạn nên duy trì ở mức 20–30%. Phần còn lại cần được dành cho quỹ dự phòng và bảo vệ rủi ro, bao gồm bảo hiểm y tế cơ bản, bảo hiểm sức khỏe hoặc nhân thọ, cùng quỹ dự phòng tương đương 6–12 tháng chi phí sinh hoạt.

Điều quan trọng không nằm ở con số tuyệt đối, mà ở việc duy trì kỷ luật phân bổ đều đặn mỗi tháng, kể cả khi thu nhập chưa cao. Với gia đình có con nhỏ, dòng tiền ổn định và bền vững quan trọng hơn rất nhiều so với việc cố gắng tối đa hóa lợi nhuận.

- Chi phí y tế, tiêm chủng và các khoản ốm vặt của trẻ thường khiến ngân sách bị động. Gia đình nên dự phòng như thế nào cho nhóm chi phí này?

Với gia đình có con nhỏ, quỹ y tế không nên gộp chung hoàn toàn vào quỹ khẩn cấp. Tôi thường khuyên các gia đình nên tách riêng một phần dự phòng cho y tế, đồng thời vẫn duy trì quỹ khẩn cấp tương đương 6–12 tháng chi phí sinh hoạt.

Quan trọng nhất là quỹ này phải có tính thanh khoản cao, dễ rút và không phụ thuộc vào biến động thị trường. Bên cạnh đó, việc kết hợp bảo hiểm sức khỏe phù hợp sẽ giúp gia đình tránh được những cú sốc tài chính lớn khi rủi ro y tế xảy ra, đặc biệt trong những năm đầu đời của trẻ.

- Nhiều cha mẹ có tâm lý “đầu tư cho con không bao giờ là đủ”. Làm sao để vừa nuôi con tốt, vừa tránh chi tiêu cảm tính theo quảng cáo, xu hướng hoặc tâm lý so sánh?

Tư duy đúng không phải là chi thật nhiều cho con, mà là chi đúng giai đoạn và đúng nhu cầu phát triển. Trước mỗi quyết định chi tiêu lớn, cha mẹ nên tự đặt ra ba câu hỏi.

• Thứ nhất, khoản chi này có thực sự phù hợp với độ tuổi hiện tại của con hay không?
• Thứ hai, nó mang lại giá trị lâu dài cho sự phát triển của trẻ, hay chỉ nhằm giải tỏa nỗi lo và cảm xúc của cha mẹ?
• Và cuối cùng, nếu không mua, liệu con có thực sự bị thiệt thòi?

Việc so sánh con mình với con của người khác chính là một trong những nguyên nhân lớn nhất dẫn đến chi tiêu cảm tính và áp lực tài chính không cần thiết cho gia đình.

Nuôi con không phải chi nhiều, mà là chi đúng và giữ kỷ luật tài chính

- Trong trường hợp mẹ ở nhà chăm con và tạm thời mất nguồn thu, gia đình nên điều chỉnh kế hoạch tài chính ra sao để không tạo áp lực cho người vợ và vẫn đảm bảo dòng tiền chung?

Điều chỉnh quan trọng nhất trong giai đoạn này không phải là “thắt lưng buộc bụng”, mà là thay đổi tư duy từ tài chính cá nhân sang tài chính gia đình. Việc người vợ ở nhà chăm con cần được nhìn nhận là một sự đóng góp kinh tế gián tiếp, chứ không phải là “mất thu nhập”.

Các gia đình nên xây dựng ngân sách dựa trên một nguồn thu chính ổn định, đồng thời chủ động tăng quỹ dự phòng và các giải pháp bảo vệ rủi ro cho người tạo ra thu nhập. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực tâm lý cho người vợ và hạn chế những xung đột tài chính trong giai đoạn vốn rất nhạy cảm của gia đình.

- Theo bà, đâu là những thói quen tài chính nhỏ nhưng mang lại hiệu quả lớn cho các gia đình có con nhỏ trong 3–5 năm đầu?

Có nhiều thói quen tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại tạo ra sự khác biệt lớn trong dài hạn. Chẳng hạn như theo dõi chi tiêu theo nhóm thay vì quá sa đà vào từng khoản lẻ, hay rà soát lại ngân sách định kỳ mỗi 6 tháng để phù hợp với độ tuổi và nhu cầu thay đổi của con.

Ngoài ra, việc tự động hóa tiết kiệm ngay khi nhận lương giúp gia đình duy trì kỷ luật tài chính tốt hơn. Cha mẹ cũng cần phân biệt rõ ràng giữa “chi cho con” và “chi vì cảm xúc của chính mình”, đồng thời duy trì sự trao đổi tài chính minh bạch giữa hai vợ chồng để tránh việc một người phải gánh toàn bộ áp lực.

Trong 3–5 năm đầu đời của con, gia đình không cần quá phức tạp hóa các kế hoạch tài chính, nhưng nhất định phải chủ động, kỷ luật và đồng hành cùng nhau.