Những 'di sản' của người phụ nữ kéo cờ Tổ quốc

Từ người kéo cờ ngày Độc lập...

Ngày 3/6, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp cùng gia đình cố GS Lê Thi (tên thật là Dương Thị Thoa) tổ chức lễ ra mắt cuốn hồi ký Mẹ tôi – người phụ nữ kéo cờ Tổ quốc, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của bà (3/6/1926 – 3/6/2026).

Cuốn sách gồm 11 chương cùng phần phụ lục, do con trai bà là ông Lê Minh Quốc biên soạn.

Buổi lễ có sự tham dự của nhiều nhà khoa học và lãnh đạo các đơn vị nơi GS Lê Thi từng công tác, trong đó có Viện Triết học, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam - TS Đặng Xuân Thanh.

Là con gái của GS Dương Quảng Hàm, GS Lê Thi được nhiều người biết đến với tư cách người phụ nữ trực tiếp kéo lá cờ Tổ quốc tại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945 (cùng với Đàm Thị Loan – người sau này trở thành vợ Đại tướng Hoàng Văn Thái). Khoảnh khắc ấy đã trở thành một phần của lịch sử dân tộc, gắn liền với thời khắc khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Tuy nhiên, theo nhiều nhà nghiên cứu, nếu chỉ nhớ đến bà như một chứng nhân lịch sử thì vẫn chưa đủ. Đằng sau hình ảnh người phụ nữ kéo cờ năm ấy là một sự nghiệp khoa học đồ sộ, đặc biệt trong các lĩnh vực nghiên cứu con người, gia đình và bình đẳng giới – những ngành khoa học còn rất mới mẻ ở Việt Nam vào thời điểm bà bắt đầu theo đuổi.

Phát biểu tại buổi lễ, PGS.TS Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học cho biết GS Lê Thi là một trong những người đặt nền móng cho sự phát triển của Viện Triết học. Trong 28 năm công tác tại đây, bà có gần 15 năm giữ vai trò lãnh đạo (1975–1988).

Ông đặc biệt ấn tượng với những nghiên cứu của GS Lê Thi về bình đẳng giới. Theo ông, từ rất sớm, bà đã tiếp cận vấn đề này theo hướng rộng hơn nhiều so với những quan niệm phổ biến thời bấy giờ.

“Bà nói đến công bằng trong cơ hội, trong chăm sóc sức khỏe, trong tiếp cận thông tin và các nguồn lực phát triển, chứ không chỉ dừng lại ở những con số hay tỷ lệ giữa nam và nữ”, ông chia sẻ.

Đến di sản khoa học bền vững

Trong khi đó, TS Đặng Xuân Thanh nhận định GS Lê Thi thuộc “thế hệ vàng” của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ở bà hội tụ cả nhân cách giản dị, chân thành và một tư duy khoa học sâu sắc.

Ông kể rằng chính GS Lê Thi từng cho rằng việc mình được chọn kéo cờ ngày 2/9/1945 chỉ là một sự tình cờ. Nhưng nhìn lại cả cuộc đời bà, ông không cho rằng đó là ngẫu nhiên.

“Một cô gái mới 19 tuổi được giao nhiệm vụ lịch sử ấy là người đã sớm gắn bó với cách mạng, trải qua những năm tháng hoạt động trong chiến khu, rồi tiếp tục cống hiến cho khoa học, cho sự tiến bộ của phụ nữ và cho bình đẳng giới. Những gì GS Lê Thi để lại vượt xa một khoảnh khắc lịch sử. Đó là cả một di sản”, ông nói.

Đặc biệt, theo TS Đặng Xuân Thanh, những nghiên cứu về phụ nữ, gia đình và giới mà GS Lê Thi theo đuổi từ nhiều thập kỷ trước vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay.

Ông cho rằng gia đình Việt Nam đang đứng trước không ít thách thức khi ngày càng nhiều người trẻ lựa chọn lối sống độc thân, ngại kết hôn hoặc không muốn sinh con. Trong bối cảnh đó, những nghiên cứu về phụ nữ, gia đình và các mối quan hệ xã hội càng trở nên cần thiết để hiểu những chuyển động sâu sắc của xã hội hiện đại.

“Vì thế, những công trình mà GS Lê Thi đặt nền móng từ hơn nửa thế kỷ trước không chỉ là thành quả khoa học của riêng bà, mà còn là một phần di sản mà chúng ta đang được thừa hưởng”, ông nói.

Ở góc độ khác, nhà sử học Dương Trung Quốc đánh giá cuốn hồi ký không chỉ giúp lưu giữ ký ức về một con người cụ thể mà còn góp phần gìn giữ những lát cắt sống động của lịch sử.

Ông cho rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những sự kiện lớn mà còn được kết nối từ vô vàn chi tiết đời thường và những con người bình dị. Chính những câu chuyện ấy làm cho lịch sử trở nên gần gũi, chân thực và giàu sức sống hơn.

“Trách nhiệm đầu tiên của anh Lê Minh Quốc là lưu giữ ký ức về người mẹ của mình. Nhưng khi những ký ức ấy được chia sẻ với xã hội, nó còn trở thành một đóng góp cho lịch sử”, ông nói và bày tỏ mong muốn cuốn hồi ký sẽ được lan tỏa rộng rãi tới các trường học, thư viện và cơ sở nghiên cứu.

Theo nhà sử học, nếu hình ảnh người phụ nữ kéo lá cờ Tổ quốc trong ngày Độc lập là điểm khởi đầu để công chúng biết đến GS Lê Thi, thì những đóng góp khoa học của bà mới chính là phần di sản bền vững nhất.

Chia sẻ tại lễ ra mắt sách, ông Lê Minh Quốc cho biết ban đầu ông xem việc biên soạn hồi ký như một món quà dành tặng mẹ. Nhưng càng đi sâu vào những trang tư liệu, ký ức và ghi chép còn lưu lại, ông càng nhận ra chính mẹ mới là người để lại món quà lớn lao cho gia đình và những người đến sau.

“Mẹ không thuộc về pho sử lớn, không tìm kiếm vinh quang và cũng không bao giờ kể về mình như một người hùng. Nhưng với tôi, cuộc đời của mẹ là một bản hùng ca lặng lẽ, được viết nên bằng những hy sinh không đòi hỏi sự ghi nhận, bằng sự bền bỉ vượt qua mất mát và bằng niềm tin sâu sắc vào con người và đất nước”, ông xúc động chia sẻ.

Ông khép lại bằng câu nói mà gia đình xem như lời nhắn gửi của GS Lê Thi cho các thế hệ sau: “Tôi chẳng có gì để lại ngoài một niềm tin rằng phụ nữ có thể thay đổi thế giới – nếu họ được tin tưởng và yêu thương đủ đầy.”