Chuyên gia tiết lộ bí quyết để tránh tiêu tiền theo cảm xúc khi mua sắm cuối năm

Trao đổi với Tiếp thị & Gia đình, bà Nguyễn Thị Thu Hương – Cố vấn tài chính, Công ty Cổ phần Tư vấn đầu tư và Quản lý tài sản FIDT đã chỉ ra nguyên nhân cũng như gợi ý những nguyên tắc đơn giản giúp người tiêu dùng mua sắm tỉnh táo hơn trong mùa cao điểm cuối năm.

Từ áp lực “Tết phải đủ đầy” đến chi tiêu theo cảm xúc

- Theo bà vì sao càng gần cuối năm, đặc biệt là cận Tết, nhiều người – nhất là phụ nữ – lại dễ chi tiêu vượt kế hoạch đã đặt ra từ trước?

Bà Nguyễn Thị Thu Hương: Tôi cho rằng chi tiêu vượt kế hoạch dịp cuối năm không đơn thuần là “ham mua sắm”, mà là sự giao thoa rất mạnh giữa tâm lý học tài chính và áp lực xã hội. Càng gần Tết, cảm xúc càng chi phối hành vi tài chính. Tết gắn với vai trò chăm lo gia đình, trách nhiệm giữ “không khí đủ đầy”, cùng tâm lý “cả năm có một lần”.

Trong tâm lý học tài chính, đây được gọi là hiệu ứng cảm xúc thời điểm, khi một mốc thời gian đặc biệt khiến con người nới lỏng kỷ luật tài chính mà không nhận ra. Bên cạnh đó, sau một năm nhiều áp lực, nhiều người tự cho phép mình chi tiêu nhiều hơn như một cách “tự thưởng” hoặc “bù đắp”, dù điều này không hề nằm trong kế hoạch ban đầu.

- Áp lực “Tết phải đủ đầy”, tâm lý so sánh “nhà người ta” có đang là nguyên nhân chính đẩy nhiều gia đình vào vòng xoáy mua sắm không kiểm soát?

Đây thực sự là những tác nhân rất mạnh. Trong hành vi tài chính, hiện tượng này được gọi là thiên kiến so sánh xã hội. Chúng ta không chỉ mua vì nhu cầu, mà còn mua để không thua kém, không bị đánh giá.

Rất nhiều quyết định chi tiêu dịp Tết xuất phát từ những nỗi sợ vô hình: sợ bị chê sơ sài, sợ con thiệt thòi, sợ không tròn vai dâu – vợ – mẹ. Khi chi tiêu để “giữ hình ảnh” thay vì phục vụ giá trị cốt lõi của gia đình, ngân sách rất dễ vỡ mà người trong cuộc không hề nhận ra.

- Trong quá trình tư vấn, bà thấy những cảm xúc nào thường khiến phụ nữ dễ “móc ví” nhất dịp cuối năm?

Tôi thường thấy bốn cảm xúc chi phối mạnh nhất là: căng thẳng – mệt mỏi; cảm giác thiếu thốn; mong muốn bù đắp cho gia đình; và nỗi sợ không đủ tốt. Đây đều là những trạng thái dễ kích hoạt chi tiêu theo cảm xúc.

Khi nội tâm thiếu an tâm, con người có xu hướng tìm cảm giác kiểm soát và dễ chịu thông qua mua sắm. Nhiều khoản chi Tết thực chất không xuất phát từ “cần”, mà từ mong muốn được yên tâm hơn về mặt cảm xúc.

Quản trị cảm xúc – chìa khóa để sắm Tết không áp lực

- Theo quan sát của bà, đâu là những khoản chi Tết thường bị đội lên nhiều nhất nhưng lại ít khi được tính toán kỹ từ đầu?

Đó thường là quà biếu, chi phí tụ họp – tiệc tùng, mua sắm quần áo, làm đẹp, trang trí nhà cửa và lì xì. Mỗi khoản riêng lẻ không quá lớn, nhưng cộng dồn lại thành con số đáng kể.

Trong hoạch định tài chính, đây là nhóm chi “rò rỉ ngân sách” – dễ phát sinh, khó kiểm soát nếu không được dự trù ngay từ đầu.

- Nhiều người cho rằng “chi tiêu Tết rất khó tiết kiệm”. Quan điểm này có thực sự đúng?

Điều này chỉ đúng một phần. Tết không làm chúng ta nghèo đi, mà chính cách bước vào Tết thiếu kế hoạch và thiếu kỷ luật cảm xúc mới là nguyên nhân. Những gia đình có ngân sách Tết rõ ràng, phân nhóm chi tiêu hợp lý hoàn toàn có thể đón Tết đủ đầy mà không áp lực tài chính. Vấn đề không nằm ở Tết, mà nằm ở năng lực quản trị hành vi tài chính của mỗi người.

- Bà có thể gợi ý một số nguyên tắc đơn giản giúp phụ nữ mua sắm tỉnh táo hơn trong những tuần cận Tết?

Tôi cho rằng sắm Tết hợp lý nên được đặt trong bức tranh tổng thể của kế hoạch tài chính cá nhân, thay vì xem đây là một giai đoạn “ngoại lệ”. Cá nhân tôi thường đề xuất mô hình 3 tài khoản cốt lõi: Tiết kiệm – Thiết yếu – Hưởng thụ. Trong đó, tiết kiệm nên được ưu tiên trước, tối thiểu 10–15% thu nhập; phần hưởng thụ không nên vượt quá 15%.

Ở cấp độ thực hành dịp cận Tết, phụ nữ nên:

• Thiết lập ngân sách Tết và chia rõ từng hạng mục như quà biếu, lì xì, ăn uống, mua sắm.
• Phân loại chi tiêu theo 3 nhóm: bắt buộc – nên có – có cũng được.
• Áp dụng quy tắc 24 giờ với các món không thiết yếu.
• Tránh mua sắm khi đói, mệt, căng thẳng.
• Và luôn tự hỏi: “Mình mua vì nhu cầu thật hay vì đang cần cảm giác an tâm?”

- Theo bà, một cái Tết “đủ đầy” nên được hiểu như thế nào?

“Tết đủ đầy” không đồng nghĩa với thật nhiều đồ. Đủ đầy là có ưu tiên rõ ràng, chi tiêu trong giới hạn ngân sách và sau Tết vẫn vững vàng: không nợ nần, không hụt dòng tiền. 

Với các cặp vợ chồng trẻ, điều quan trọng là thống nhất trước mục tiêu và trần chi tiêu, không mua sắm để “bằng người ta”. Tết nên là điểm khởi đầu nhẹ nhõm cho năm mới, chứ không phải gánh nặng tài chính kéo dài sau đó.

Cảm ơn bà Nguyễn Thị Thu Hương về những chia sẻ hữu ích!