Mua ít đi: Trào lưu lặng lẽ giữa mùa khuyến mãi ồn ào
Giữa làn sóng quảng cáo mua sắm cuối năm, một xu hướng ngược lại đang lan rộng trên mạng xã hội: khoe những món đồ cũ vẫn dùng tốt, thay vì liên tục sắm mới. Với tinh thần mua ít, dùng lâu và tận dụng những gì sẵn có, trào lưu này được biết đến qua các tên gọi như de-influencing hay underconsumption core.
Năm sao nhưng giả: Khi niềm tin trở thành món hàng bị làm nhái giữa mùa sale
Mua hàng qua livestream sao cho an tâm khi Luật Thương mại điện tử mới siết chặt người bán
Chọn gian hàng uy tín trên sàn và cảnh giác với đánh giá ảo mùa mua sắm
Giữa lúc màn hình điện thoại tràn ngập những lời mời giảm giá cuối năm, có một dòng chảy ngược chiều đang lớn dần trên mạng xã hội. Thay vì khoe những túi đồ mới mua, một số người bắt đầu quay video khoe chính những món đồ cũ mà họ vẫn đang dùng, một lọ kem dưỡng được nặn tới giọt cuối, một chiếc áo mặc đã nhiều năm, một căn bếp chỉ vài món thật sự cần.
Xu hướng này có nhiều tên gọi, từ "mua ít lại" tới cụm tiếng Anh de-influencing, nghĩa là làm điều ngược với influencer, tức khuyên người ta đừng mua, hay underconsumption core, một thẩm mỹ đề cao việc tiêu dùng vừa đủ. Dù tên gọi là gì, tinh thần chung chỉ có một, là mua ít lại và dùng cho hết những gì mình đã có.
Thật thú vị khi một trào lưu như vậy lại nổi lên đúng vào mùa mà cả ngành bán lẻ đang gắng sức khuyến khích người ta mua nhiều hơn. Tôi cho rằng đây không phải một sự tình cờ, mà là một phản ứng tự nhiên, thậm chí là một sự điều chỉnh lành mạnh, của chính người tiêu dùng trước một thế giới mà mọi thứ đều hối thúc họ chi tiền.
Vì sao người ta bắt đầu muốn mua ít lại
Trào lưu này được ghi nhận là khởi phát trên nền tảng TikTok từ khở mùa hè năm 2024, và được giới quan sát xem như một bước phát triển từ các phong trào trước đó như de-influencing, nơi người sáng tạo nội dung chia sẻ trải nghiệm thất vọng với những món hàng đang hot và khuyên người xem đừng mua theo.
Động lực lớn nhất đằng sau nó, theo nhiều phân tích, là áp lực chi phí sống. Khi giá cả leo thang và thu nhập không theo kịp, nhiều người buộc phải siết lại chi tiêu, và sự tiết kiệm bắt buộc ấy dần được khoác lên một lớp áo tích cực, trở thành một lựa chọn lối sống đáng tự hào thay vì một sự thiếu thốn đáng giấu.
Bên cạnh lý do kinh tế còn có lý do môi trường và cả sự mệt mỏi. Nhiều người trẻ bắt đầu thấy ngán ngẩm với guồng quay mua sắm không hồi kết, với những ngôi nhà chật ních đồ đạc ít khi dùng tới, với cảm giác chạy theo hết trào lưu này tới trào lưu khác mà chẳng bao giờ thấy đủ.
"Mua ít lại" vì thế không chỉ là một cách tiết kiệm tiền, mà còn là một cách tiết kiệm năng lượng tinh thần, một lời từ chối nhẹ nhàng đối với áp lực phải liên tục nâng cấp và đổi mới mọi thứ quanh mình.
Với các gia đình Việt, tinh thần này thật ra không hề xa lạ. Nó rất gần với nếp sống "khéo ăn thì no, khéo co thì ấm" mà nhiều thế hệ trước vẫn giữ, với thói quen dùng đồ bền, sửa thay vì bỏ, tận dụng tới cùng mà cha mẹ ông bà ta xem là lẽ thường. Điều mới chỉ là cách nó được gọi tên và lan truyền, từ một nếp nhà âm thầm trở thành một trào lưu công khai trên mạng. Và khi một giá trị cũ được người trẻ chủ động chọn lại, đó thường là một dấu hiệu tốt.
Nhưng hãy tỉnh táo cả với trào lưu tỉnh táo
Dẫu vậy, một người làm báo đứng về phía bạn đọc thì không thể chỉ ngợi ca một chiều. Ngay bên trong trào lưu "mua ít lại" cũng có những mặt trái cần được chỉ ra, bởi bất cứ điều gì đã thành trào lưu trên mạng xã hội thì đều có nguy cơ bị thương mại hóa và diễn hóa.
Nghịch lý rõ nhất là hình ảnh những người có ảnh hưởng với cuộc sống dư dả quay video "sống tối giản", "mua ít lại", trong một căn hộ đẹp với những món đồ không hề rẻ. Việc một người có điều kiện chọn tiêu dùng ít đi là một chuyện, nhưng việc biến sự tiết kiệm thành một thứ thẩm mỹ để trình diễn, để câu tương tác, thì lại là chuyện khác.
Có những nhà quan sát đã mỉa mai rằng một số người đang "đóng vai" tiết kiệm cho đẹp hình, trong khi vẫn đều đặn giới thiệu món này món kia nên mua. Khi đó, "mua ít lại" không còn là một giá trị sống, mà trở thành một concept nội dung, và trớ trêu thay, đôi khi lại kèm theo chính những lời gợi ý mua hàng mà nó lẽ ra phải phản đối.
Một rủi ro khác tinh tế hơn, là biến một lựa chọn cá nhân thành một áp lực đạo đức. Không phải ai mua một món đồ mới cũng là người tiêu dùng tệ, và không phải mọi chi tiêu cho bản thân hay gia đình đều đáng bị phán xét. Một đứa trẻ cần đôi giày vừa chân, một người mẹ muốn tự thưởng sau năm dài vất vả, một gia đình sắm sửa đón Tết, tất cả đều chính đáng.
Nếu "mua ít lại" bị đẩy tới mức khiến người ta thấy tội lỗi vì mỗi đồng chi ra, thì nó đã đi quá xa và tự phản bội tinh thần ban đầu của mình, vốn là sự thong dong chứ không phải sự dằn vặt.
Tinh thần đáng giữ, nằm ở chữ "đủ"
Vậy nên điều đáng giữ lại từ trào lưu này không phải là con số mua nhiều hay ít, mà là một thái độ, là biết mình cần gì và thế nào là đủ. Mua ít lại chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó đi cùng mua đúng, nghĩa là chi tiền cho những thứ bền, dùng được lâu, phục vụ nhu cầu thật của gia đình, thay vì chạy theo cái mới chỉ vì nó mới. Ngược lại, mua ít mà mua sai, tiết kiệm một món rẻ để rồi phải thay liên tục, thì cũng chẳng khôn ngoan hơn là bao.
Giữa một mùa cuối năm mà mọi tín hiệu đều thúc ta tiêu nhiều hơn, việc dừng lại hỏi "mình có thật sự cần món này không" là một hành động nhỏ nhưng có sức mạnh. Trào lưu "mua ít lại", nếu gạt bỏ phần trình diễn và phần cực đoan, chính là lời nhắc về câu hỏi ấy. Nó không bảo ta phải sống khắc khổ, mà mời ta sống chủ động, để mỗi món đồ bước vào nhà đều là một lựa chọn có cân nhắc, chứ không phải một phản xạ trước tiếng gọi của khuyến mãi.
Một lựa chọn, không phải một mệnh lệnh
Trào lưu mua ít lại sẽ còn kéo dài tới đâu, lan rộng thế nào trong năm tới, thì chưa ai khẳng định chắc chắn, và những dự báo lạc quan nhất về nó vẫn chỉ là dự báo. Nhưng việc nó xuất hiện và được hưởng ứng đã nói lên một điều, rằng ngày càng nhiều người tiêu dùng muốn giành lại thế chủ động trước một thị trường luôn hối thúc họ mua thêm. Đó là một tín hiệu lành mạnh, và đáng để mỗi gia đình lắng nghe theo cách của riêng mình.
Điều quan trọng là xem nó như một gợi ý để soi lại thói quen, chứ không phải một khuôn mẫu phải rập theo. Mỗi nhà có một hoàn cảnh, một nhu cầu, một định nghĩa riêng về đủ. Giá trị thật của trào lưu này không nằm ở việc tất cả cùng mua ít như nhau, mà ở chỗ mỗi người dừng lại đủ lâu để tự hỏi điều gì là đủ với mình.
Và một khi đã trả lời được câu hỏi đó, người tiêu dùng sẽ thấy mình nhẹ nhõm hơn trước mọi mùa khuyến mãi, không phải vì chối từ niềm vui mua sắm, mà vì đã làm chủ được nó.
Mách nhỏ người tiêu dùng
- Trước khi mua một món mới, thử nhìn lại xem trong nhà đã có món tương tự chưa, và món cũ còn dùng được không.
- Ưu tiên đồ bền và dễ sửa hơn đồ rẻ và mau hỏng, vì rẻ mà phải thay nhiều lần thường đắt hơn về lâu dài.
- Đặt cho mình quy tắc "một vào một ra", mua một món mới thì cho đi hoặc bỏ một món cũ, để nhà không ngập đồ.
- Nhớ rằng mua ít lại là để sống thong dong hơn, không phải để tự dằn vặt. Chi tiêu chính đáng cho gia đình luôn là điều nên làm.