AI – “Mỏ vàng” và thách thức của báo chí số

Phóng viên: Trong quá trình chuyển đổi số của báo chí hiện nay, theo ông, AI đang tạo ra sự thay đổi lớn nhất ở khâu nào trong quy trình sản xuất và phân phối nội dung báo chí?

Nhà báo Hoàng Nhật: Theo báo cáo xu hướng mới nhất của Hiệp hội Báo chí Quốc tế (INMA), trí tuệ nhân tạo đang thực sự làm thay đổi “gốc rễ” của các tòa soạn. INMA thậm chí dùng cụm từ “AI đã siêu việt hóa các tòa soạn nhỏ”, khi biến những quy trình thủ công kéo dài hàng giờ thành các quyết định diễn ra gần như tức thời.

Ở khâu sản xuất nội dung, trước đây nhiều tòa soạn gặp khó khăn với các sản phẩm báo chí số: xử lý dữ liệu lớn, trực quan hóa dữ liệu hay chuyển các bài viết truyền thống thành sản phẩm tương tác. Nhưng hiện nay, AI đã giúp thực hiện được những điều từng được xem là rất khó khả thi.

Gần đây, một tờ báo thể thao tại Việt Nam có thể xuất bản tới 5 bài báo đa phương tiện mỗi ngày, kết hợp đồ họa thẩm mỹ cao với lượng dữ liệu lớn. Trước đó, để sản xuất một tác phẩm tương tự, họ có thể mất cả tuần.

Hay tại một tòa soạn khác, quy trình xuất bản bài viết từ bản PDF chuyển đi nhà in đã được tự động hóa hoàn toàn. Nếu như trước đây cần 3–4 biên tập viên làm thủ công trong vài giờ, thì nay hệ thống có thể xử lý gần như tức thời.

Tuy nhiên, đó mới chỉ là những bước khởi đầu của việc ứng dụng AI trong tòa soạn. Trên thế giới, nhiều cơ quan báo chí lớn đã đi xa hơn rất nhiều.

Ông đánh giá như thế nào về khả năng AI hỗ trợ cá nhân hóa nội dung cho độc giả nhưng vẫn bảo đảm định hướng chính trị, tính chính xác và các giá trị cốt lõi của báo chí chính thống?

Đây thực sự là một bài toán khó. Khoảng một năm trở lại đây, thế giới nhắc nhiều đến khái niệm “nội dung lỏng” (liquid content), tức là các nội dung có thể linh hoạt thay đổi để phù hợp với từng nhóm độc giả cụ thể. Chẳng hạn, tờ Times of India sử dụng AI để tự động viết lại các bản tin dành cho người lớn bằng giọng điệu thân thiện, dễ hiểu hơn cho trẻ em.

Tuy nhiên, việc cá nhân hóa nội dung trên quy mô lớn hiện vẫn chưa được áp dụng rộng rãi và cũng chưa thật sự thành công. Theo tôi, mô hình này tiềm ẩn không ít rủi ro vì còn phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng dữ liệu đầu vào.

Với AI, dữ liệu chính là “mạch máu” vận hành hệ thống. Nếu dữ liệu cũ chưa được cập nhật, thông tin sai chưa được đính chính, hoặc dữ liệu chưa kiểm chứng bị đưa chung vào kho dữ liệu chính thức, AI sẽ học từ chính những nguồn đó và khuếch đại sai sót với tốc độ rất nhanh.

Trong báo chí, dữ liệu sai nhưng được AI trình bày một cách thuyết phục còn nguy hiểm hơn cả việc thiếu dữ liệu.

Tôi từng biết một trường hợp, một tòa soạn sử dụng AI để viết bài nhưng hệ thống lại lấy dữ liệu cũ, dẫn đến việc một nguyên thủ quốc gia nước ngoài đã bị phế truất lại được “phục chức” trên tác phẩm báo chí.

Tại Báo Nhân Dân nơi ông đang công tác, hiện đã hoặc đang thử nghiệm những ứng dụng AI nào trong quản trị và phát triển nội dung? Kết quả bước đầu ra sao?

Hiện nay, chúng tôi đang thử nghiệm AI để tự động hóa những quy trình đơn giản, có tính lặp đi lặp lại, chẳng hạn như xuất bản bài từ báo in lên báo điện tử.

Trước đây, biên tập viên phải thực hiện thao tác cắt – dán thủ công. Nay hệ thống có thể tự động bóc tách nội dung, còn biên tập viên chủ yếu đóng vai trò kiểm soát để bảo đảm thông tin chính xác.

Ngoài ra, AI cũng hỗ trợ kiểm tra lỗi chính tả, rà soát văn phong, so sánh các phiên bản bài viết, gợi ý từ khóa để tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (SEO)...

Tôi cho rằng đây là những công việc AI có thể làm tốt hơn con người, bởi hệ thống không biết mệt mỏi, trong khi không biên tập viên nào có thể làm việc xuyên đêm mà vẫn giữ được sự tỉnh táo tuyệt đối.

Theo ông, đâu là ranh giới giữa việc sử dụng AI để nâng cao hiệu suất làm báo với nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ, từ đó làm suy giảm vai trò của nhà báo trong kiểm chứng thông tin và sáng tạo nội dung?

“Hội chứng lệ thuộc AI” (AI dependencia) hiện đã được xem là một trong những nguy cơ mà trí tuệ nhân tạo có thể gây ra đối với con người.

Một phóng viên hôm nay sử dụng AI để viết tin thì rất có thể ngày mai, ngày kia sẽ tiếp tục lặp lại thói quen đó. Nếu không kiểm soát tốt, nhà báo sẽ dần đánh mất khả năng tư duy độc lập và phản biện nghề nghiệp.

Vì vậy, tôi luôn khuyến khích các phóng viên tăng cường họp giao ban, trao đổi công việc trực tiếp thay vì hoàn toàn làm việc từ xa. Những cuộc trao đổi trực diện giúp chúng ta chủ động suy nghĩ, tranh luận và sáng tạo nhiều hơn, thay vì “giao khoán” công việc cho AI.

Trong khoảng 3–5 năm tới, ông dự đoán AI sẽ tác động như thế nào đến mô hình tòa soạn điện tử tại Việt Nam, đặc biệt ở các cơ quan báo chí lớn như Báo Nhân Dân?

Dữ liệu đang dần làm thay đổi tiêu chuẩn tuyển dụng trong ngành báo chí.

Tờ Times of India từng cho biết họ không còn đặt nặng kỹ năng ngôn ngữ thuần túy như trước, mà ưu tiên những người có khả năng khai thác dữ liệu và tương tác tốt với các công cụ công nghệ.

Điều này rất có thể cũng sẽ diễn ra tại nhiều cơ quan báo chí trong tương lai. Trường hợp của tờ báo thể thao mà tôi nhắc tới trước đó cho thấy điều đó khá rõ, khi có ý kiến cho rằng sự xuất hiện của AI khiến vai trò của một số vị trí thiết kế đồ họa truyền thống trở nên bớt cần thiết.

Tuy nhiên, dù dữ liệu và AI có phát triển mạnh mẽ đến đâu, báo chí vẫn cần sự nhạy bén, bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp của con người.

Sự chính trực của báo chí không phải là một tính năng của các mô hình ngôn ngữ lớn. Dữ liệu có thể giúp tòa soạn vận hành nhanh hơn, thông minh hơn, nhưng chính những kết nối thực sự giữa con người với con người mới là giá trị khác biệt khiến độc giả sẵn sàng chi trả cho báo chí trong kỷ nguyên số.

Trân trọng cảm ơn ông !