Uống thực phẩm chức năng mỗi ngày: Thói quen tưởng tốt nhưng dễ khiến gan 'kêu cứu'
Lạm dụng vitamin và thực phẩm chức năng có thể khiến gan phải làm việc quá sức, tăng nguy cơ biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện kịp thời.
Đừng để quảng cáo đánh lừa: Thực phẩm bảo vệ sức khỏe và thực phẩm chức năng khác nhau ở điểm này
Sử dụng thực phẩm chức năng: Nắm rõ 8 điều này để không rước họa vào thân
Gan phải "gồng mình" xử lý hàng loạt hoạt chất
Gan là cơ quan đảm nhận vai trò chuyển hóa và đào thải phần lớn các chất đi vào cơ thể. Mỗi loại vitamin, thực phẩm chức năng hay sản phẩm thảo dược đều chứa những hoạt chất nhất định và phần lớn đều phải được gan xử lý trước khi được sử dụng hoặc đào thải.
Khi nhiều người có thói quen uống cùng lúc viên đa vitamin, collagen, sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ, viên bổ gan, thuốc giảm cân hay thực phẩm hỗ trợ tăng cơ, gan sẽ phải hoạt động liên tục để chuyển hóa tất cả các thành phần này.
Nếu tình trạng kéo dài, tế bào gan có thể bị tổn thương, men gan tăng cao và lâu dần dẫn đến viêm gan, xơ gan hoặc suy gan. Trong y học, tình trạng này được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI).
Theo các chuyên gia, tổn thương gan do thực phẩm chức năng thường xảy ra theo hai cơ chế.
Một là độc tính phụ thuộc liều, tức sử dụng càng nhiều hoặc kéo dài càng làm tăng nguy cơ gây hại. Vitamin A liều cao là ví dụ điển hình.
Hai là phản ứng đặc ứng, xảy ra ở những người có cơ địa nhạy cảm do yếu tố di truyền hoặc miễn dịch. Điều đáng lo là dạng tổn thương này rất khó dự đoán và có thể xuất hiện ngay cả khi người dùng sử dụng đúng liều lượng được khuyến cáo.
Trong quá trình chuyển hóa, hệ enzyme CYP450 của gan phải hoạt động liên tục. Một số hoạt chất có thể ức chế enzyme, trong khi một số khác lại kích thích hoặc cạnh tranh quá trình chuyển hóa, khiến các chất tích tụ trong cơ thể hoặc tạo ra những sản phẩm trung gian gây độc cho tế bào gan.
Nguy cơ càng khó lường hơn khi không ít sản phẩm trên thị trường chỉ ghi "chiết xuất độc quyền" hoặc "công thức bí truyền" mà không công khai đầy đủ hàm lượng từng thành phần. Điều này khiến người sử dụng gần như không biết gan của mình đang phải xử lý những chất gì mỗi ngày.
Vitamin cũng có thể gây hại nếu lạm dụng
Không phải vitamin nào cũng an toàn khi sử dụng tùy ý.
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhóm vitamin tan trong chất béo gồm A, D, E và K có thể tích lũy trong gan và mô mỡ thay vì được đào thải nhanh như các vitamin tan trong nước.
Nếu sử dụng kéo dài với liều cao, vitamin A có thể làm tăng nguy cơ xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Vitamin D có thể gây tăng canxi máu, trong khi vitamin E làm tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt ở những người đang sử dụng thuốc chống đông.
Điều đáng lo là phần lớn các trường hợp tổn thương gan diễn tiến âm thầm. Người bệnh vẫn sinh hoạt bình thường và chỉ phát hiện men gan tăng khi khám sức khỏe định kỳ hoặc khi bệnh đã tiến triển nặng.
Các chuyên gia khuyến cáo nên đến cơ sở y tế để kiểm tra nếu xuất hiện các biểu hiện như rối loạn tiêu hóa kéo dài, đau vùng hạ sườn phải, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa kéo dài, sốt nhẹ hoặc nổi mề đay.
Nếu được xác định men gan tăng liên quan đến việc sử dụng thực phẩm chức năng, điều quan trọng nhất là ngừng toàn bộ các sản phẩm đang dùng, kể cả những loại được quảng cáo là "bổ gan" hay "giải độc gan". Trong nhiều trường hợp, gan có thể phục hồi sau vài tuần hoặc vài tháng nếu nguyên nhân được loại bỏ sớm.
Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho phần lớn các trường hợp tổn thương gan do thực phẩm chức năng. Việc điều trị chủ yếu là theo dõi chức năng gan, kết hợp điều chỉnh lối sống như hạn chế rượu bia, không hút thuốc, ăn uống cân đối và duy trì vận động.
Chỉ bổ sung khi thực sự cần thiết
Phần lớn nhu cầu vitamin và khoáng chất của cơ thể có thể được đáp ứng thông qua chế độ ăn đa dạng với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm cân đối.
Việc bổ sung vitamin hoặc thực phẩm chức năng chỉ thực sự cần thiết với một số nhóm đối tượng như phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai, người cao tuổi, người mắc bệnh lý gây kém hấp thu, người sau phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc trẻ suy dinh dưỡng theo chỉ định của bác sĩ.
Đối với người khỏe mạnh, tự ý sử dụng nhiều loại thực phẩm chức năng trong thời gian dài không chứng minh được lợi ích rõ ràng, trong khi lại có thể làm tăng nguy cơ "nhiễm độc thầm lặng" cho gan và thận. Thay vì tin vào những lời quảng cáo như "detox gan", "giảm cân thần tốc" hay "tăng cơ cấp tốc", mỗi người nên ưu tiên dinh dưỡng từ thực phẩm tự nhiên và chỉ sử dụng các sản phẩm bổ sung khi thực sự cần thiết, đúng liều lượng và có sự theo dõi của nhân viên y tế.
