Ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Những biện pháp kiểm soát đang phát huy hiệu quả đến đâu?

Ô nhiễm không còn cục bộ: Thực trạng lan rộng từ nội đô đến ngoại thành

Những ngày đầu tháng 12, bầu trời Hà Nội phủ một lớp sương mù xám đục kéo dài từ sáng sớm đến trưa. Theo các hệ thống quan trắc chất lượng không khí, chỉ số AQI (Air Quality Index – chỉ số đánh giá chất lượng không khí) tại nhiều khu vực trong thành phố liên tục ở mức xấu đến rất xấu, có thời điểm vượt ngưỡng 200 – mức được khuyến cáo có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu tiếp xúc kéo dài.

Tình trạng ô nhiễm không chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn mà có xu hướng kéo dài và lặp lại theo từng đợt. Đáng chú ý, ô nhiễm không khí không chỉ tập trung ở khu vực nội đô mà còn ghi nhận tại nhiều quận, huyện ngoại thành. Các chuyên gia môi trường cho rằng, bên cạnh nguồn phát thải lớn từ giao thông, xây dựng và sản xuất công nghiệp, điều kiện thời tiết mùa đông như hiện tượng nghịch nhiệt và gió yếu khiến các chất ô nhiễm khó khuếch tán, tích tụ trong tầng không khí thấp.

Người dân điều chỉnh sinh hoạt trước rủi ro từ bụi mịn

Việc chất lượng không khí suy giảm kéo dài làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người dân, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi và người mắc bệnh nền. Theo một mô hình mô phỏng chất lượng không khí do Đại học Quốc gia Hà Nội công bố, mức độ phơi nhiễm bụi mịn PM2.5 mà người dân đang phải đối mặt được ví tương đương với việc “hút hai điếu thuốc mỗi ngày”, cho thấy nguy cơ đáng lo ngại đối với hệ hô hấp.

Các chuyên gia y tế cảnh báo, bụi mịn có thể xâm nhập sâu vào phổi và hệ tuần hoàn, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh hô hấp và tim mạch, khiến nhiều gia đình phải hạn chế hoạt động ngoài trời và điều chỉnh thói quen sinh hoạt để giảm thiểu rủi ro sức khỏe.

Các cơ quan nhà nước triển khai biện pháp kiểm soát trong ngắn và dài hạn

Trước thực trạng ô nhiễm không khí gia tăng, cơ quan các cấp đã triển khai nhiều biện pháp nhằm kiểm soát nguồn phát thải. Trong ngắn hạn, Bộ Y tế và các cơ quan quản lý địa phương đã kêu gọi các nhà máy công nghiệp giảm công suất hoạt động khi chỉ số AQI vượt ngưỡng 200. Theo Reuters, Bộ Y tế Việt Nam đã yêu cầu các nhà máy điện, thép và hóa chất cắt giảm sản lượng trong những ngày ô nhiễm cao điểm nhằm hạn chế lượng khí thải phát sinh.

Về lâu dài, các cơ quan nhà nước đã công bố kế hoạch giảm phát thải từ giao thông - một trong những nguồn gây ô nhiễm chính. Theo đó, từ giữa năm 2026, thành phố dự kiến bắt đầu cấm xe máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch tại khu vực trung tâm, từng bước mở rộng sang các phương tiện khác, hướng tới chuyển dịch sang mô hình giao thông xanh.

Ở tầm vĩ mô, Quốc hội Việt Nam mới đây đã thông qua nghị quyết yêu cầu Hà Nội và các tỉnh lân cận triển khai các biện pháp cấp bách nhằm cải thiện chất lượng không khí. Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, nồng độ bụi mịn PM2.5 trung bình tại Hà Nội giảm khoảng 20% so với năm 2024, đồng thời tăng cường kiểm soát khí thải từ giao thông, công nghiệp và xây dựng.

Giới chuyên môn: Kiểm soát ô nhiễm cần cách tiếp cận liên vùng và dài hạn

Tuy nhiên, giới chuyên môn cho rằng các biện pháp hiện nay mới chỉ giải quyết phần ngọn của vấn đề. Phát biểu tại Hội nghị Khoa học Quốc gia về Kiểm soát Ô nhiễm Không khí hồi tháng 4/2025, Phó Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Lê Công Thành nhấn mạnh: “Ô nhiễm không khí không chỉ là vấn đề thời vụ mà còn lan tỏa theo không gian, trực tiếp tác động đến sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế – xã hội nếu không có hành động phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương.”

Theo các chuyên gia, đặc thù của Hà Nội là trung tâm đô thị – công nghiệp lớn khiến thành phố chịu tác động tổng hợp từ nhiều nguồn phát thải, trong đó có cả nguồn ô nhiễm từ các tỉnh lân cận, đòi hỏi các giải pháp mang tính liên vùng và liên ngành.

Cùng quan điểm này, bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam, nhấn mạnh: “Không khí là sự sống. Chất lượng không khí chúng ta hít vào ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng cuộc sống,” đồng thời kêu gọi sự tham gia đồng bộ của các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng trong các giải pháp kiểm soát ô nhiễm.

Ở góc độ y tế công cộng, đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, bà Angela Pratt, cũng cho rằng:“Không khí sạch sẽ cải thiện sức khỏe, cứu sống và củng cố nền kinh tế. Thách thức là biến cam kết thành các biện pháp hiệu quả và bền vững.

Những khoảng trống trong kiểm soát ô nhiễm không khí đô thị

Từ các đánh giá trên có thể thấy, dù đã có những động thái chính sách rõ ràng, kiểm soát ô nhiễm không khí tại Hà Nội vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Ô nhiễm mang tính liên vùng trong khi cơ chế phối hợp giữa các địa phương còn hạn chế; nhiều biện pháp vẫn tập trung vào ứng phó ngắn hạn thay vì xử lý triệt để các nguồn phát thải lâu dài như giao thông cá nhân, xây dựng và công nghiệp.

Bên cạnh đó, hiệu quả của các chính sách còn phụ thuộc lớn vào khâu thực thi và giám sát. Việc cụ thể hóa mục tiêu bằng các quy định rõ ràng, chế tài đủ mạnh và sự tuân thủ của các bên liên quan vẫn là bài toán cần lời giải trong dài hạn.

Trong bối cảnh ô nhiễm không khí ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống đô thị, kiểm soát ô nhiễm tại Hà Nội không còn là câu chuyện của riêng một mùa hay một địa phương, mà là bài toán dài hạn đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành.