Giữa làng giấy, Tết xưa vẫn sống trong từng nếp gấp

Làng nghề nhộn nhịp trong mùa Tết

Khi mùa Đông dần khép lại, nhường chỗ cho những cơn gió Xuân mỏng nhẹ, làng Song Hồ lại bước vào thời khắc nhộn nhịp nhất trong năm. Từ những ngôi nhà nhỏ san sát bên các con ngõ hẹp, tiếng kéo cắt giấy, tiếng gấp, dán lại đều đặn từ sáng sớm đến khi đêm xuống. Ánh đèn vàng hắt ra từ các xưởng thủ công soi rõ từng nếp gấp, từng đường cắt cẩn trọng, báo hiệu một mùa  Tết nữa lại đang đến rất gần.

Song Hồ là ngôi làng đã nổi danh hàng trăm năm với nghề làm hàng mã, một nghề tưởng chừng cũ kỹ giữa đời sống hiện đại, nhưng vẫn bền bỉ tồn tại trong không gian văn hóa tâm linh của người Việt. Theo lời kể của các bậc cao niên, nghề làm hàng mã hình thành từ rất sớm, phát triển cùng tập quán thờ cúng tổ tiên. Trải qua chiến tranh, thiên tai và những biến động của lịch sử, nghề vẫn được gìn giữ như một phần máu thịt của làng quê Kinh Bắc.

Hiện nay, toàn phường có khoảng trên dưới 1.200 hộ gia đình tham gia làm nghề, chiếm phần lớn dân cư địa phương. Với người dân nơi đây, hàng mã không chỉ là kế sinh nhai mà còn là phần hồn của Tết, của ký ức văn hóa được truyền từ đời này sang đời khác. Trẻ con lớn lên cùng mùi giấy, mùi hồ, người già gắn bó cả đời với những khuôn mẫu đã ngả màu thời gian.

Những ngày giáp Tết, Song Hồ rộn ràng như trẩy hội. Xe cộ ra vào tấp nập, hàng hóa nối nhau rời làng, theo những con đường lớn nhỏ tỏa đi khắp các tỉnh thành. Trong không khí se lạnh cuối năm, mùi giấy mới, mùi hồ dán thoang thoảng lan khắp xóm làng, gợi lên cảm giác thân quen của những cái Tết xưa, thứ cảm giác khó tìm thấy trong đời sống đô thị hôm nay.

Người thợ như nghệ sĩ dệt nên sợi dây niềm tin

Với người thợ Song Hồ, mỗi sản phẩm hàng mã không đơn thuần là giấy và màu sắc. Đó là “cầu nối” vô hình giữa người đang sống và người đã khuất, là nơi gửi gắm niềm tin, sự tưởng nhớ và ước vọng về một năm mới bình an.

Bước vào một xưởng hàng mã những ngày cận Tết, người ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh những nghệ nhân miệt mài bên bàn làm việc. Đôi tay họ cắt, gấp, dán thuần thục theo những khuôn mẫu được truyền từ đời này sang đời khác. Mỗi nếp gấp phải chuẩn xác, mỗi chi tiết phải hài hòa để sản phẩm khi hoàn thiện không chỉ “đủ” mà còn “có hồn”.

Nghề làm hàng mã không đòi hỏi máy móc hiện đại, nhưng lại cần sự kiên nhẫn và tinh tế hiếm có. Người thợ phải làm việc hàng giờ liền, tập trung cao độ, gửi trọn tâm ý vào từng sản phẩm. Không chỉ là lao động thủ công, đây còn là một quá trình sáng tạo, nơi bàn tay và cảm xúc cùng song hành.

Bà Nguyễn Thị Hậu, một nghệ nhân gắn bó với nghề hơn nửa đời người, chia sẻ: “Với chúng tôi, làm hàng mã không chỉ là công việc. Mỗi món đồ là một lời cầu chúc, một mong ước bình yên gửi đến từng gia đình. Nhìn người ta mang về dâng cúng, mình cũng thấy ấm lòng”.

Chính vì thế, người thợ Song Hồ vừa là nghệ sĩ dân gian thầm lặng, vừa là người lưu giữ ký ức văn hóa. Họ giữ cho những giá trị truyền thống không bị đứt gãy, dù nhịp sống bên ngoài đang đổi thay từng ngày.

Giữ Tết xưa trong nhịp sống mới

Các sản phẩm hàng mã ở Song Hồ rất phong phú, từ quần áo, bàn ghế, giường tủ, tiền vàng đến những mô hình hiện đại như nhà lầu, ô tô, xe máy, đồ điện tử. Mỗi món đồ đều phản ánh nếp sống, quan niệm và ước mơ của người Việt trong từng giai đoạn. Nhìn vào đó, có thể thấy cả một “thế giới Tết” thu nhỏ, nơi quá khứ hiện diện trong hình hài của hiện tại.

Không chỉ hiện diện trong dịp Tết, hàng mã Song Hồ còn gắn bó với các nghi lễ quanh năm như giỗ chạp, Rằm tháng Bảy, Vu Lan hay lễ cầu an. Với người dân nơi đây, mỗi lần hóa vàng là một lần gửi gắm niềm tin vào sự che chở của tổ tiên, mong gia đình được bình an, đủ đầy.

Bên cạnh giá trị văn hóa, nghề làm hàng mã còn là trụ cột kinh tế của địa phương. Nghề tạo việc làm cho hàng nghìn lao động, mang lại nguồn thu nhập ổn định, giúp nhiều gia đình bám trụ với quê hương. Từ nghề, nhà cửa được xây dựng, con cái được học hành, đời sống vật chất dần khấm khá hơn.

Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi vấn đề bảo vệ môi trường và xây dựng nếp sống văn minh ngày càng được đề cao, nghề làm hàng mã cũng đứng trước những thách thức không nhỏ. Chủ trương hạn chế đốt vàng mã khiến nhu cầu tiêu thụ có xu hướng giảm, buộc làng nghề phải tìm cách thích nghi.

Nhiều hộ gia đình ở Song Hồ đã chủ động đổi mới mẫu mã, chú trọng tính thẩm mỹ, giảm số lượng nhưng nâng cao giá trị tinh thần của sản phẩm. Một số khác tận dụng kỹ năng thủ công để mở rộng sang các sản phẩm trang trí, mô hình trưng bày, tìm hướng đi mới cho nghề truyền thống trong nhịp sống mới.

Giữa những đổi thay ấy, Song Hồ vẫn giữ cho mình một nhịp sống riêng. Tết ở đây không chỉ hiện diện trên lịch, mà hiện hữu trong từng nếp gấp giấy, từng bàn tay người thợ, từng xưởng nhỏ sáng đèn suốt đêm. Có lẽ, chính tình yêu nghề, sự kiên trì và niềm tin vào giá trị văn hóa truyền thống đã giúp Tết xưa vẫn sống lặng lẽ mà bền bỉ giữa dòng chảy không ngừng của thời gian.