Trao cơ hội để người tự kỷ tạo ra giá trị

Từ hỗ trợ đến trao cơ hội việc làm

Ý tưởng xây dựng Vietnam’s Autism Projects bắt đầu từ một câu hỏi về tương lai của người tự kỷ khi trưởng thành: Họ sẽ làm gì để có thể sống độc lập?

Sau nhiều năm tìm hiểu về giáo dục đặc biệt, kỹ năng sống và khả năng lao động của người tự kỷ, anh Nguyễn Đức Trung xây dựng VAPs với mong muốn tạo ra một môi trường để người tự kỷ trực tiếp tham gia vào hoạt động kinh tế, thay vì chỉ đứng ngoài nhận sự hỗ trợ.

Tại cơ sở VAPs ở phố Thái Hà, Hà Nội, mỗi người được giao công việc dựa trên khả năng riêng. Người có khả năng giao tiếp được hướng dẫn tiếp xúc với khách hàng, người có khả năng tập trung, làm việc theo quy trình đảm nhận kiểm kê, sắp xếp hàng hóa, những người phù hợp với công việc bếp được hướng dẫn làm bánh, chuẩn bị đồ ăn.

Ngay cả những công việc đơn giản như lau bàn, dọn dẹp cũng có thể trở thành bước đầu để một người làm quen với môi trường lao động.

Điểm đặc biệt của mô hình là không cố gắng biến tất cả nhân viên thành những người lao động giống nhau. Công việc được điều chỉnh để phù hợp với khả năng của từng người.

Theo anh Nguyễn Đức Trung, người tự kỷ có những điểm mạnh riêng như sự tập trung, chăm chỉ và chân thành. Điều quan trọng là tạo được môi trường phù hợp để những khả năng ấy được phát huy.

“Chỉ tiêu kinh doanh là hạnh phúc” là cách anh Trung nói về mục tiêu của mô hình.

VAPs vẫn phải hoạt động như một cơ sở kinh doanh. Sản phẩm phải được làm ra, khách hàng phải được phục vụ và doanh thu cần thiết để duy trì hoạt động. Nhưng phía sau hoạt động kinh doanh là một mục tiêu lớn hơn.

Một người tự kỷ hoàn thành công việc không chỉ tạo ra năng suất. Qua công việc, họ học cách đúng giờ, tuân thủ quy trình, giao tiếp với đồng nghiệp, tiếp xúc với khách hàng và chịu trách nhiệm với phần việc của mình.

Với VAPs, kinh doanh là phương tiện, còn việc làm, sự tự lập và hòa nhập của người tự kỷ mới là giá trị cuối cùng.

Từ những ngày thu mình đến niềm vui được đi làm

Quang Anh, 23 tuổi, đã gắn bó với VAPs hơn 5 năm. Trước khi tìm thấy môi trường phù hợp với mình, em từng trải qua tuổi thơ và những năm tháng trưởng thành với nhiều tổn thương.

Những trải nghiệm ấy khiến Quang Anh ngày càng thu mình, nhạy cảm trước ánh nhìn của người khác và thường có cảm giác bị xa lánh.

Những ngày đầu đến VAPs, Quang Anh gần như chống lại tất cả mọi người. Em luôn căng thẳng vì nghĩ những người xung quanh đang cười cợt mình. Có lúc Quang Anh chửi mắng, đập phá đồ đạc và chưa nhận thức được rằng những hành động đó có thể làm tổn thương người khác.

Thay vì từ bỏ, anh Trung lựa chọn ở lại và kiên nhẫn đồng hành. Từng bước, Quang Anh được giúp hiểu rằng những người tại VAPs không nhìn em bằng sự thương hại hay xa lánh. Ở đây, em được đón nhận như một thành viên của tập thể; được làm việc, được mắc lỗi và được sửa sai.

Quan trọng hơn, Quang Anh dần nhận ra mình cũng có những giá trị riêng và hoàn toàn có thể tạo ra giá trị bằng chính khả năng của mình.

Đến nay, Quang Anh là một trong những nhân viên hoạt ngôn nhất tại VAPs. Em làm việc tại khu vực cửa hàng tạp hóa và phục vụ nhà hàng, tự tin giao tiếp, tư vấn cho khách hàng và kể những câu chuyện về cuộc đời mình.

“Niềm vui của em mỗi ngày là được lên chuyến xe buýt E08 đi từ nhà đến chỗ làm. Em cảm thấy rất hạnh phúc khi được làm việc cùng các bạn và cùng thầy Trung”, Quang Anh chia sẻ.

Đằng sau một ngày làm việc từ khoảng 8h đến 16h là cách tổ chức công việc dựa trên khả năng và thể trạng của từng nhân viên. Thực tế, mỗi bạn chỉ làm việc khoảng 1-1,5 giờ trong ngày, sau đó được nghỉ ngơi hoặc tham gia các hoạt động giải trí tùy thích.

Cách sắp xếp này giúp các bạn có cơ hội lao động nhưng không bị quá tải về thể chất và tinh thần. Khi thời tiết diễn biến bất thường, đặc biệt trong những ngày mưa bão, anh Trung chủ động cho các bạn nghỉ làm để đảm bảo an toàn.

Tại VAPs, người tự kỷ được đối xử như những người lao động thực thụ. Họ được giao việc, tự mình tạo ra sản phẩm, phục vụ khách hàng và nhận lợi nhuận từ chính sức lao động của mình.

Khoảng trống việc làm và câu chuyện hòa nhập

Đằng sau sự thay đổi của Quang Anh và các nhân viên tại VAPs là một hành trình dài với không ít thử thách.

Anh Trung từng có lúc muốn dừng lại vì không biết làm thế nào để dung hòa những khác biệt giữa những con người mà mình đang đồng hành. Nhưng suy nghĩ “nếu mình không làm thì không biết đến khi nào mới có người thứ hai làm” đã thôi thúc anh tiếp tục.

Nhớ về những ngày đầu, anh Trung chia sẻ: “Mọi người chỉ hay nhìn vào 9 phần chưa được của các bạn tự kỷ, còn tôi thì nhìn ra được 1 phần tài năng trong các bạn ấy”.

Theo anh, mỗi người là một mảnh ghép để tạo nên một bức tranh đầy màu sắc. Những ngày đầu, bức tranh ấy có thể còn “xám xịt”, nhưng bằng sự kiên trì, từng người dần tìm được vị trí phù hợp của mình.

Đến năm 2026, VAPs có 11 nhân sự, trong đó 10 người làm việc chính thức và một người đang được đào tạo. Con số này có thể không lớn nếu nhìn dưới góc độ kinh tế, nhưng mỗi vị trí việc làm lại đại diện cho một cơ hội để một con người có thu nhập, rèn luyện kỹ năng và sống độc lập hơn.

Theo thông tin được Bệnh viện Nhi Trung ương cung cấp trong tài liệu, các nghiên cứu lớn trên thế giới cho thấy tỷ lệ trẻ tự kỷ khoảng 1% dân số và Việt Nam cũng được dự báo ở mức tương đương. Trung bình mỗi năm, Bệnh viện Nhi Trung ương có khoảng 10.000 lượt trẻ đến khám vì các vấn đề liên quan đến tự kỷ.

Những con số ấy đặt ra một câu hỏi cho tương lai: Khi những đứa trẻ tự kỷ trưởng thành, họ sẽ làm việc và sống ở đâu?

Dù các chính sách hỗ trợ người tự kỷ tại Việt Nam đã có những bước tiến, người tự kỷ trưởng thành vẫn thiếu cơ hội đào tạo nghề, rèn luyện kỹ năng sống và tìm kiếm việc làm phù hợp.

Một người có thể không làm được tất cả những công việc mà người khác làm, nhưng có thể làm tốt một số công việc nhất định. Có người tập trung lâu, có người kiên trì với công việc lặp lại, có người cẩn thận với những quy trình quen thuộc hoặc phát triển tốt khi được làm việc trong môi trường ổn định.

VAPs đang thử trả lời câu hỏi đó bằng những việc rất cụ thể: trao cho người tự kỷ một công việc phù hợp, một môi trường đủ kiên nhẫn và cơ hội để được đóng góp.

Đứng sau quầy hàng, người tự kỷ không còn đơn thuần là đối tượng nhận hỗ trợ mà trở thành một nhân viên thực sự. Đồng lương nhận được là thành quả từ sức lao động; mỗi lần phục vụ khách hàng là một cơ hội để họ trực tiếp tham gia vào đời sống kinh tế và xã hội.

Giá trị của hòa nhập vì thế không chỉ nằm ở việc được hiện diện, mà còn ở khả năng đóng góp và được cộng đồng công nhận.

Câu chuyện của VAPs cho thấy không phải ai cũng cần một sự giúp đỡ giống nhau. Có người cần giáo dục đặc biệt, có người cần đào tạo nghề, có người cần một nơi làm việc linh hoạt, và có người chỉ cần một người hướng dẫn đủ kiên nhẫn để bắt đầu.

Điều họ cần có thể không phải là sự thương hại, mà là một cơ hội phù hợp.

Mục tiêu cuối cùng của hòa nhập không phải là biến người tự kỷ trở thành “giống người bình thường”. Đó là để họ được sống, được làm việc và tạo ra giá trị bằng chính khả năng của mình, như một thành viên bình đẳng của xã hội.