Tảo mộ cuối năm - Nét đẹp văn hóa đưa con người hướng về nguồn cội

Chuyên gia phong thủy Hoàng Triệu Hải – Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Địa lý Kiến trúc Phương Đông, Chủ tịch Hiệp hội Phong thủy Sư Việt Nam (VFMA) cho rằng, tảo mộ cuối năm không đơn thuần là một nghi thức tâm linh, mà còn phản ánh cách người Việt nhìn nhận mối quan hệ giữa con người với tổ tiên, với gia đình và với thời gian.

“Tảo mộ không chỉ là đi dọn dẹp phần mộ. Đó là một hành trình tinh thần, nơi con người quay về với gốc rễ của mình, để khép lại năm cũ bằng sự tri ân và bước sang năm mới trong tâm thế an yên,” ông Hải chia sẻ.

Phong tục tảo mộ thường diễn ra vào những ngày giáp Tết Nguyên đán. Khi trong mỗi ngôi nhà, không khí Tết đã bắt đầu hiện diện qua việc dọn dẹp, mua sắm, sửa soạn bàn thờ, thì ngoài nghĩa trang hay khu mộ dòng họ, con cháu lại âm thầm tụ họp, quét dọn cỏ rác, lau bia mộ, thắp nén hương tưởng nhớ người đã khuất. Giữa bộn bề cuối năm, khoảnh khắc ấy như một khoảng lặng cần thiết để con người chậm lại.

Nén tâm nhang tưởng nhớ các bậc tiền nhân

Theo ông Hoàng Triệu Hải, trong văn hóa Việt, ranh giới giữa người sống và người đã khuất không hề tách biệt một cách tuyệt đối. Tổ tiên, dù đã qua đời, vẫn hiện diện trong đời sống tinh thần của con cháu.

“Người Việt tin rằng tổ tiên không mất đi, mà chỉ chuyển sang một trạng thái khác. Họ vẫn dõi theo, che chở và gắn bó với con cháu. Vì thế, tảo mộ cuối năm giống như một cuộc gặp gỡ mang tính tâm linh giữa các thế hệ,” chuyên gia Triệu Hải phân tích.

Dân gian từng nhắc nhở: “Sống vì mồ vì mả, không ai sống bằng cả bát cơm”. Câu nói mộc mạc ấy cho thấy phần mộ không chỉ là nơi an nghỉ của người đã khuất mà còn là điểm tựa tinh thần của cả gia đình. Ra mộ cuối năm, theo quan niệm truyền thống, là để con cháu “trình” với tổ tiên rằng một năm đã trôi qua ra sao, nay sửa sang phần mộ chu toàn, kính mời ông bà về sum họp cùng con cháu trong những ngày Tết.

Nén hương được thắp lên trong tiết trời se lạnh cuối năm không chỉ để cầu mong phúc lành, mà còn là khoảnh khắc mỗi người tự lắng mình. Đó là lúc con người dễ suy ngẫm hơn về cách sống, về những điều đã làm được và chưa làm được, để tự nhắc mình sống có trước có sau, biết trân trọng những giá trị đã được trao truyền.

Sự gắn kết âm thầm của gia đình và dòng tộc

Ở một góc độ khác, tảo mộ cuối năm còn mang ý nghĩa xã hội rất rõ nét. Theo ông Hoàng Triệu Hải, nhiều dòng họ coi đây là việc chung, là dịp để con cháu các thế hệ cùng tụ họp.

Người lớn tuổi lo lễ nghi, hương hoa; thanh niên xắn tay phát cỏ, đắp đất, sửa sang mộ phần; trẻ nhỏ theo chân để học cách xưng hô, lễ bái. Trong không gian nghĩa trang, những câu chuyện gia đình được nhắc lại, những mối quan hệ họ hàng được nối dài.

“Đứng trước mộ tổ tiên, con người thường dễ mềm lòng hơn. Những mâu thuẫn nhỏ nhặt trong năm cũng dễ được bỏ qua, bởi ai cũng ý thức rằng mình chỉ là một mắt xích trong dòng chảy dài của gia đình và dòng tộc”, ông Hoàng Triệu Hải bày tỏ.

Chính vì thế, nghĩa trang trong những ngày giáp Tết không còn là nơi gợi cảm giác lạnh lẽo, mà trở thành không gian của sự sum họp, của ký ức và của sự nối tiếp. Tảo mộ, theo nghĩa này, không chỉ là nghi lễ tâm linh, mà còn là một cách để gia đình, dòng họ tự làm mới mối liên kết của mình.

“Dọn nhà” cho tiền nhân, biểu hiện của đạo hiếu và gia phong

Chuyên gia Hoàng Triệu Hải cũng cho rằng, tảo mộ cuối năm phản ánh rất rõ tinh thần chỉnh tề là một đặc trưng quan trọng trong văn hóa Tết của người Việt.

“Người Việt dọn nhà đón Tết, nhưng cũng dọn cả ‘ngôi nhà’ của người đã khuất. Đó là biểu hiện của hiếu đạo và gia phong,” ông nhấn mạnh.

Việc nhổ cỏ, đắp đất, lau bia mộ, sửa lối đi mang ý nghĩa tượng trưng cho việc thu xếp năm cũ gọn gàng, để bước sang năm mới tươm tất hơn. Một phần mộ sạch sẽ, trang nghiêm không chỉ đẹp về hình thức, mà còn cho thấy con cháu không quên cội nguồn, không để ký ức gia đình phai nhạt theo thời gian.

Mâm lễ tảo mộ, theo ông Hoàng Triệu Hải, không cần cầu kỳ. Điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm. Có gia đình chỉ cần nén hương, bình hoa, ít hoa quả, nhưng trong sự giản dị ấy là thái độ kính cẩn và ý thức rõ ràng về vị trí của mỗi người trong dòng chảy gia đình.

Lời khấn thường ngắn gọn, mạch lạc: xưng danh con cháu, trình ngày tháng, thưa việc cuối năm đến tảo mộ, xin phép tu sửa và cầu mong gia đạo bình an. Khuôn mẫu nghi lễ này giúp con người học cách ứng xử trang trọng với quá khứ, từ đó sống có trách nhiệm hơn với hiện tại.

Phong tục đẹp có sự thích nghi cùng thời đại

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, tảo mộ cuối năm cũng có những điều chỉnh linh hoạt. Nhiều gia đình chủ động đi sớm hơn, chọn ngày nghỉ cuối tuần trước Tết. Việc đốt vàng mã được tiết giảm, thay vào đó là những hành động thiết thực như trồng cây xanh, dọn rác, giữ gìn vệ sinh và cảnh quan nghĩa trang.

Ông Hoàng Triệu Hải cho rằng, sự thay đổi này cho thấy phong tục tảo mộ không hề mai một, mà đang thích ứng để tiếp tục tồn tại.

“Cốt lõi của tảo mộ là hiếu kính và tưởng niệm. Khi hình thức được điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện sống, ý thức môi trường và an toàn xã hội, phong tục ấy càng bền vững,” ông nhận định.

Một giá trị sâu sắc khác của tảo mộ cuối năm nằm ở ý nghĩa truyền thừa. Ngày nay, nhiều gia đình không còn e ngại đưa trẻ nhỏ đến nghĩa trang. Ngược lại, đó là dịp để các em biết tổ tiên là ai, phần mộ gia đình ở đâu, và nghe người lớn kể về những câu chuyện của cha ông.

“Đưa trẻ đi tảo mộ không phải để các em sợ hãi, mà để các em hiểu mình từ đâu mà có,” ông Hoàng Triệu Hải chia sẻ.

Giữa một xã hội vận động nhanh, khoảnh khắc đứng trước phần mộ tổ tiên trở thành điểm tựa tinh thần, giúp con người từ người lớn đến trẻ nhỏ kết nối với những giá trị bền vững như gia đình, tình nghĩa và lòng biết ơn.

Có thể nói, tảo mộ cuối năm là một nét đẹp văn hóa dung dị mà sâu sắc. Nghi lễ ấy vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa có giá trị xã hội và giáo dục. Nó giúp người Việt khép lại năm cũ bằng sự tri ân, mở ra năm mới bằng sự kết nối, và nhắc nhở mỗi người về vị trí của mình trong dòng chảy gia đình, dòng tộc.

“Trong làn khói hương của những ngày cuối năm, con người không chỉ nhớ về tổ tiên, mà còn tìm lại chính mình,” ông Hoàng Triệu Hải đúc kết.

Giữa những biến động của thời đại, tảo mộ cuối năm vẫn âm thầm giữ vai trò như một sợi dây neo, giúp con người không bị trôi khỏi những giá trị căn cốt đã làm nên bản sắc văn hóa Việt.