Bưởi Tiến Vua làng Đông Cao: Sắc đỏ phúc lộc trên mâm Tết Việt

Không chỉ là một nông sản đặc sắc, bưởi đỏ Đông Cao còn là kết tinh của điều kiện tự nhiên, bàn tay cần mẫn của người nông dân và những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giống bưởi “đỏ rực” sinh ra từ vùng đất phù sa 

Nằm ven dòng sông Hồng, Đông Cao là vùng đất được bồi đắp bởi lớp phù sa màu mỡ qua hàng ngàn năm. Điều kiện thổ nhưỡng thuận lợi cùng truyền thống canh tác lâu đời đã tạo nền tảng để nghề nông, đặc biệt là nghề trồng bưởi, gắn bó bền chặt với đời sống người dân địa phương.

Theo ông Lương Văn Phương, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã bưởi đỏ Đông Cao, giống bưởi đỏ tiến Vua đã được trồng tại Đông Cao từ rất lâu. Tuy nhiên, phải đến khoảng những năm 1960, người dân mới nhận diện rõ nét giá trị đặc biệt của giống bưởi này.

Ông Phương cho biết, qua lời kể của các bậc cao niên trong làng, Đông Cao vốn là vùng trồng bưởi lâu đời. Trước đây, sau mỗi vụ thu hoạch, bưởi thường được bán cho thương lái xuôi theo sông Hồng chở đi khắp nơi, vào khoảng từ tháng Tám đến tháng Mười âm lịch, khi bưởi vẫn còn vỏ xanh. 

Trên các cây bưởi, vẫn còn sót lại một số quả không kịp thu hái. Ban đầu, người dân chỉ giữ lại để sử dụng trong dịp Tết. Tuy nhiên, khi để quả chín tự nhiên trên cây trong thời gian dài, trái bưởi dần chuyển màu từ xanh sang cam, rồi đỏ sẫm, tạo nên đặc điểm hình thái khác biệt so với các giống bưởi phổ biến khác.

Chính hiện tượng này đã thu hút sự chú ý của người dân và dẫn đến quá trình tìm hiểu nguồn gốc giống bưởi. “Từ những tư liệu dân gian được truyền lại, người Đông Cao xác định đây là giống bưởi từng được dùng làm lễ vật tiến vua, có từ thời nhà Hậu Lê.

Từ đó, bưởi đỏ Tiến Vua không chỉ đơn thuần là một loại cây ăn quả, mà còn gắn với ký ức lịch sử và trở thành niềm tự hào của cộng đồng địa phương”, ông Phương kể.

Từ số ít cây ban đầu, người dân Đông Cao đã kiên trì chiết cành, tuyển chọn và nhân giống qua nhiều thế hệ. Quá trình canh tác lâu dài cho thấy giống bưởi đỏ thích nghi tốt với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu địa phương.

“Bưởi đỏ Đông Cao không phải giống cây có thể trồng đại trà ở bất cứ nơi nào. Cây bưởi hợp đất, hợp khí hậu và phù hợp với tập quán canh tác của người dân địa phương. Việc bảo tồn giống bưởi này cũng chính là gìn giữ một phần ký ức và bản sắc của làng”, ông nói thêm.

Ông Phương cũng cho rằng, trong quan niệm dân gian, màu đỏ tượng trưng cho sự phú quý, cát tường, thường gắn với những sản vật quý được dùng trong các dịp lễ trọng. Dù ngày nay không còn mang ý nghĩa cung đình, tên gọi “bưởi đỏ Tiến Vua” vẫn thể hiện sự trân trọng và niềm tự hào của người Đông Cao đối với đặc sản truyền thống của quê hương.

Vẻ đẹp không trộn lẫn và sự nhẫn nại của người trồng bưởi

Khác với những giống bưởi quen thuộc, bưởi đỏ Tiến Vua gây ấn tượng ngay từ cái nhìn đầu tiên. Khi chín, vỏ quả chuyển sang sắc đỏ cam hoặc đỏ hồng, nổi bật giữa màu xanh của vườn cây. Bên trong, cùi và múi bưởi ánh hồng đến đỏ nhạt, tạo nên vẻ đẹp hiếm thấy, vừa lạ mắt vừa mang ý nghĩa may mắn theo quan niệm truyền thống.

Trái bưởi có hình dáng tròn đầy, trọng lượng trung bình từ 1,2 đến 2 kg, dáng quả được người Việt coi là biểu trưng cho sự viên mãn, đủ đầy. Không chỉ đẹp, bưởi đỏ Đông Cao còn được đánh giá cao về chất lượng khi múi bưởi mọng nước, vị ngọt thanh, ít chua, hương thơm nhẹ và không đắng, phù hợp với nhiều lứa tuổi.

Để có được những trái bưởi đạt chuẩn, người trồng phải trải qua một hành trình dài của sự nhẫn nại. Từ khâu chọn giống, cải tạo đất, bón phân hữu cơ đến phòng trừ sâu bệnh đều được thực hiện thủ công, cẩn thận. Khi quả bắt đầu phát triển, bưởi được bao trái để tránh côn trùng, hạn chế tác động của thời tiết và giúp màu sắc lên đều.

Ông Phương cho biết: “Mỗi cây bưởi phải mất từ 4–5 năm mới cho quả ổn định. vì vậy trồng bưởi này không thể nóng vội được, chất lượng bưởi phụ thuộc rất nhiều vào sự chăm sóc lâu dài, chính sự công phu ấy đã làm nên giá trị khác biệt của bưởi đỏ Tiến Vua”.

Sắc đỏ ngày Tết và hành trình gìn giữ tinh hoa quê hương

Trong đời sống văn hóa của người Việt, Tết Nguyên đán không chỉ là thời khắc chuyển giao năm mới mà còn là dịp để con người gửi gắm ước vọng về một năm an lành, sung túc. Trên mâm ngũ quả ngày Tết, mỗi loại trái cây đều mang một ý nghĩa riêng, và bưởi đỏ Tiến Vua được xem là biểu tượng rõ nét của tài lộc và may mắn.

Những ngày giáp Tết, bưởi đỏ Đông Cao được nhiều gia đình tìm mua để trưng bày, không chỉ bởi vẻ đẹp bắt mắt mà còn vì giá trị tinh thần mà nó mang lại. Nhiều nhà vườn còn tạo hình, khắc chữ “Tài”, “Lộc”, “Phúc” trên quả bưởi, biến nông sản thành sản phẩm văn hóa mang đậm không khí xuân.

Theo ông Phương, do sản lượng không lớn và thời gian sinh trưởng dài, bưởi đỏ Tiến Vua luôn trong tình trạng “cung không đủ cầu” mỗi dịp cuối năm. Dù giá bán cao hơn so với nhiều giống bưởi khác, sản phẩm vẫn được thương lái săn lùng và thường “cháy hàng” trước Tết khá xa.

“Trung bình trước Tết một tháng rưỡi, khoảng tháng mười một âm lịch những thương lái từ khắp nơi sẽ đến tận vườn để xem và đặt trước, giá bình quân giao động từ 80.000 -100.000 đồng/quả. Có nhiều năm dính mưa nhiều, đậu quả ít giá bán một trái bưởi dạng đẹp vào dịp này có thể lên tới trên 200 nghìn đồng” - ông Phương nói.

Ngày nay, cùng với sức hút thị trường là những thách thức trong việc bảo tồn giống bưởi quý khi biến đổi khí hậu, sâu bệnh và nguy cơ lai tạp gây ảnh hớn lớn. Trước thực tế đó, người dân Đông Cao cùng các hợp tác xã đang nỗ lực giữ gìn nguồn gen, nâng cao kỹ thuật canh tác, đồng thời xây dựng thương hiệu gắn với văn hóa Tết và du lịch trải nghiệm.

Không chỉ là một loại trái cây ngon và đẹp, bưởi đỏ Tiến Vua làng Đông Cao còn là biểu tượng của sự cần cù, khéo léo và niềm tự hào của người nông dân vùng đất nơi đây.

Trong sắc đỏ rực rỡ của mỗi trái bưởi là câu chuyện về thiên nhiên ưu đãi, truyền thống gìn giữ giống quý và những giá trị văn hóa Tết được trao truyền bền bỉ qua thời gian. Giữ gìn bưởi đỏ Đông Cao, vì thế, cũng chính là giữ gìn một phần hồn cốt của làng quê Việt trong nhịp sống hiện đại.