Ăn Tết theo cách của Đông Y để dưỡng thân chuẩn từ ngày đầu năm

Trao đổi với Tiếp thị & Gia đình, bác sĩ Nguyễn Tri Thức (Hội Đông Y tỉnh Bắc Ninh) nhận định, giữ nếp sống lành mạnh, tâm an hòa ngay từ Tết giúp cơ thể có “nền chính khí” vững vàng, nuôi dưỡng sức khỏe lâu dài.

Xuân sinh: Nền móng sức khỏe cho cả năm

- Thưa bác sĩ Nguyễn Tri Thức, vì sao những ngày đầu năm lại có ý nghĩa đặc biệt đối với sức khỏe cả năm?

Bác sĩ Nguyễn Tri Thức: Đông y mô tả quy luật vận động của trời đất bằng 4 giai đoạn: Xuân sinh, Hạ trưởng, Thu thu, Đông tàng. Mùa xuân tượng trưng cho sự khởi sinh, là thời điểm vạn vật hồi sinh, năng lượng của sự sống lan tỏa khắp nơi. Vì vậy, có thể nói đây là mùa của sự sinh trưởng, tượng trưng cho sự khởi đầu và phát triển, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sức khỏe con người trong cả năm.

Theo quan điểm của Y học cổ truyền, con người và thiên nhiên được xem là một thể thống nhất. Khi thời tiết thay đổi, cơ thể cũng phải điều chỉnh để thích nghi với sự biến động của khí hậu, từ đó duy trì được sức khỏe ổn định. 

- Người xưa nhìn nhận mối quan hệ giữa mùa xuân với cơ thể và tinh thần như thế nào, thưa bác sĩ?

Như đã nói ở trên, mùa xuân thuộc hành Mộc, tương ứng với tạng Can (có thể hiểu là Gan) chủ điều hòa khí cơ, giúp lưu thông khí huyết kinh mạch và điều tiết cảm xúc trong cơ thể. Do vậy, Can cần được nuôi dưỡng và bảo vệ tốt. 

Nếu trong giai đoạn này con người sống thuận với quy luật - ăn uống, sinh điều độ, giữ tinh thần ôn hòa thì chính khí được nuôi dưỡng, tạo nền tảng sức khỏe ổn định cho cả năm. Ngược lại, nếu đầu năm sinh hoạt kém lành mạnh khiến chính khí hao tổn thì giống như “đất chưa kịp hồi sinh đã bị cày xới quá mức”, cơ thể dễ suy yếu, bệnh tật phát sinh về sau.

Chính vì vậy, văn hóa Tết cổ truyền của người Việt từ việc sum họp gia đình, chúc Tết, du xuân đến kiêng kỵ lời nói nặng nề cũng phần nào hướng tới một trạng thái tinh thần nhẹ nhõm, hài hòa, thuận theo tinh thần “sinh” của mùa xuân.

- Việc ăn uống quá đà, sinh hoạt đảo lộn dịp Tết ảnh hưởng đến khí huyết ra sao?

Ăn uống là nguồn sinh hóa của khí huyết, thông qua tỳ vị. Dịp Tết, việc ăn nhiều đồ béo, ngọt, cay nóng, uống rượu bia liên tục khiến tỳ vị bị quá tải. Khi tỳ vị suy yếu, chức năng vận hóa kém, thức ăn không chuyển hóa tốt sẽ sinh ra đàm thấp, tích trệ. Hệ quả là khí huyết lưu thông kém, người dễ đầy bụng, mệt mỏi, nặng đầu, thậm chí phát sinh các vấn đề như tăng mỡ máu, gan nhiễm mỡ, huyết áp dao động.

Bên cạnh đó, sinh hoạt đảo lộn như thức khuya, ngủ ít, dậy muộn cũng làm tổn thương âm huyết và dương khí. Nếu liên tục thức khuya trong nhiều ngày đầu năm, cơ thể chưa kịp hồi phục sau mùa đông đã bị tiêu hao thêm, lâu dài sẽ dẫn đến suy nhược, giảm sức đề kháng.

- Có phải vậy mà người xưa luôn coi trọng sự điều độ, chậm rãi trong những ngày đầu năm, thưa bác sĩ?

Đúng vậy, người xưa coi Tết là thời điểm “nghỉ để dưỡng”, chứ không phải “vui để hao”. Trong nếp sống truyền thống, những ngày Tết thường diễn ra chậm rãi: ăn uống có chừng mực, thăm hỏi vừa phải, dành thời gian nghỉ ngơi và trò chuyện. Điều này rất phù hợp với tinh thần dưỡng sinh của Đông y.

Sự điều độ giúp tỳ vị không bị quá tải, khí huyết được nuôi dưỡng ổn định. Sự chậm rãi giúp tâm trí lắng lại, tránh hao tổn tâm huyết. Đó là lý do vì sao dù đời sống vật chất ngày xưa còn nhiều thiếu thốn, nhưng nhiều người cao tuổi vẫn giữ được sức khỏe bền bỉ, ít bệnh mạn tính.

Dưỡng sinh đầu năm: Ăn đủ, sống chậm, giữ tâm an hòa

- Theo bác sĩ, nên ăn uống thế nào trong những ngày Tết để vừa đủ đầy, vừa dưỡng thân?

Nguyên tắc quan trọng nhất là “đủ và điều hòa”. Bạn không cần kiêng khem quá mức, nhưng nên cân bằng giữa các nhóm thực phẩm. Trong mâm cỗ Tết, nên giảm bớt món chiên rán, nhiều mỡ. Đồng thời, tăng cường rau xanh, củ quả, canh thanh đạm để hỗ trợ tiêu hóa.

Mùa xuân nên dùng những món có tính mát vừa phải, giúp sinh tân dịch, hỗ trợ gan. Ăn chậm, nhai kỹ, không ăn quá no, đặc biệt là buổi tối. Rượu bia nếu dùng thì nên rất hạn chế, tránh uống lúc bụng đói.

Ngoài ra, có thể xen kẽ những bữa ăn nhẹ, thanh như cháo, canh rau, giúp tỳ vị “nghỉ ngơi” giữa những bữa cỗ nhiều đạm.

- Bác sĩ hãy cho biết những món ăn, thức uống truyền thống nào của ngày Tết có thể mang giá trị dưỡng sinh cho cơ thể?

Nhiều món ăn Tết truyền thống của người Việt thực chất mang giá trị dưỡng sinh rất rõ. 

Bánh chưng, bánh tét nếu ăn lượng vừa phải, có sự cân bằng giữa nếp - đậu - thịt giúp bổ khí, ấm tỳ vị. Dưa hành, củ kiệu có vị chua cay nhẹ, giúp kích thích tiêu hóa, hành khí, giảm tích trệ do ăn nhiều đạm. Canh măng, canh bóng, canh rau củ có tác dụng thanh nhiệt, nhuận tràng. 

Hay như trà nóng, đặc biệt là trà gừng nhạt hoặc trà thảo mộc cũng giúp ấm bụng, hỗ trợ lưu thông khí huyết. Những món này nếu dùng đúng cách sẽ giúp cơ thể “giải ngấy” và cân bằng lại sau các bữa ăn giàu năng lượng.

- Ngoài ăn uống, người xưa dưỡng sinh đầu năm bằng những thói quen nào trong sinh hoạt hằng ngày, thưa bác sĩ?

Ngoài ăn uống, người xưa rất coi trọng nhịp sinh hoạt. Ngủ đủ giấc, không thức khuya kéo dài, dậy sớm đón ánh nắng ban mai để tiếp nhận dương khí mới. Việc đi lại, du xuân thường nhẹ nhàng, kết hợp vận động vừa phải như đi bộ, vãn cảnh chùa, thăm họ hàng.

Quan trọng hơn cả là tâm thế. Người xưa tránh tranh cãi, tránh giận dữ trong những ngày đầu năm. Do đó, giữ lòng an hòa chính là cách bảo vệ Can khí, giúp khí huyết lưu thông trơn tru.

- Vì sao dưỡng tâm, lòng an hòa lại quan trọng không kém dưỡng thân trong dịp Tết?

Trong Đông y, tâm và thân không tách rời. Tâm lý bất ổn sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến khí huyết và tạng phủ. Dịp Tết, nếu căng thẳng vì lo toan, so sánh, áp lực xã hội thì dù ăn uống có cẩn thận đến đâu, cơ thể vẫn dễ sinh bệnh.

Giữ lòng an hòa giúp tâm khí ổn định, từ đó điều hòa toàn bộ hệ thống tạng phủ. Nhiều nghiên cứu y học hiện đại cũng cho thấy căng thẳng kéo dài làm suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ bệnh tim mạch và rối loạn chuyển hóa. Điều này rất tương đồng với quan niệm Đông y từ hàng nghìn năm trước.

- Giữa nhịp sống hiện đại, theo bác sĩ, đâu là tinh thần dưỡng sinh xưa mà chúng ta vẫn có thể giữ lại?

Dù nhịp sống hiện đại bận rộn, chúng ta vẫn có thể giữ tinh thần cốt lõi của dưỡng sinh xưa: biết dừng lại đúng lúc. Đó là ăn uống có chừng mực, ngủ nghỉ đủ giấc, dành thời gian cho gia đình, giảm bớt các hoạt động xã hội không cần thiết trong vài ngày đầu năm.

Chỉ cần mỗi người ý thức lắng nghe cơ thể, tôn trọng nhu cầu nghỉ ngơi và cân bằng cảm xúc thì tinh thần dưỡng sinh cổ truyền vẫn hoàn toàn phù hợp với đời sống hôm nay.

- Nếu chọn một thông điệp cốt lõi từ Đông y để khởi đầu năm mới khỏe mạnh, bác sĩ muốn nhắn gửi điều gì?

Thông điệp cốt lõi mà tôi muốn gửi gắm là: sống thuận tự nhiên, giữ điều độ và an hòa ngay từ đầu năm. 

Cái Tết không cần quá hoàn hảo, chỉ cần đủ chậm để cơ thể kịp thích nghi, đủ nhẹ để tinh thần được nghỉ ngơi. Khi thân - tâm cùng được nuôi dưỡng, sức khỏe bền vững sẽ theo ta suốt cả năm dài phía trước.

Cảm ơn bác sĩ Nguyễn Tri Thức về những chia sẻ vô cùng hữu ích cùng Tiếp thị & Gia đình!