Giá xăng dầu sắp ‘thả’ theo thị trường: Mua xăng sẽ khác trước thế nào?

Đây là một trong những thay đổi đáng chú ý tại dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu, được ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương), chia sẻ tại hội nghị lấy ý kiến ngày 30/9.

Không còn một mức giá xăng chung để "đi theo"?

Một thay đổi đáng chú ý trong dự thảo nằm ở cơ chế điều hành giá xăng dầu. Theo dự thảo, Nhà nước không còn công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay. Thay vào đó, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối hoạt động độc lập được tự quyết định, công bố và kê khai giá bán.

Giá bán lẻ dự kiến được hình thành từ giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các khoản thuế. Trong đó, giá mua và chi phí tạo nguồn được xác định theo thực tế kinh doanh, còn lợi nhuận do doanh nghiệp quyết định.

Chi phí kinh doanh định mức được áp dụng từ mức khởi điểm do Bộ Công thương công bố. Hàng năm, doanh nghiệp tự điều chỉnh khoản chi phí này theo biến động của chỉ số giá tiêu dùng. Định kỳ 3 năm, Bộ Công thương sẽ rà soát và công bố lại trên cơ sở báo cáo kiểm toán độc lập.

Nói đơn giản, cách điều hành mới sẽ chuyển trọng tâm từ việc Nhà nước công bố một mức giá cơ sở sang để thị trường và doanh nghiệp quyết định giá bán.

Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, khi nghị định có hiệu lực, người dân phải chấp nhận khả năng mỗi cây xăng có một mức giá, mỗi thương nhân đầu mối hoặc hệ thống phân phối có thể áp dụng mức giá khác nhau.

Đây là thay đổi mà người tiêu dùng cần đặc biệt lưu ý.

Sáng một giá, chiều có thể là giá khác

Cũng theo ông Linh, cơ chế mới cũng có thể tạo thêm dư địa để các cửa hàng bán lẻ xử lý vấn đề chiết khấu và chi phí kinh doanh, thay vì liên tục phản ánh tình trạng chiết khấu bằng 0.

Dự thảo cũng tính đến sự khác biệt về chi phí giữa các khu vực. Tại địa bàn xa cảng, kho, thương nhân đầu mối được quyết định giá bán thực tế cao hơn, nhưng không vượt quá 2% so với mức giá do doanh nghiệp công bố cùng thời điểm để bù đắp chi phí phát sinh hợp lý.

Doanh nghiệp phải công bố giá trước thời điểm điều chỉnh và thực hiện kê khai trong vòng một ngày làm việc, kết nối dữ liệu giá với cơ quan quản lý.

Điều đó cũng đặt ra khả năng giá xăng tại một cửa hàng có thể tăng vào buổi sáng và giảm ngay trong ngày nếu doanh nghiệp thay đổi chính sách giá, ông Linh cho hay. Khi đó, người tiêu dùng sẽ phải chủ động so sánh giữa các cửa hàng và hệ thống trước khi mua, thay vì tham chiếu một mức giá điều hành chung.

Theo ông Linh, doanh nghiệp có chi phí thấp, tổ chức nguồn hàng tốt và vận hành hệ thống hiệu quả có thể giảm giá để thu hút khách hàng. Ngược lại, sự chênh lệch giá cũng có thể xuất hiện giữa các khu vực, nhất là những nơi có ít doanh nghiệp hoặc ít cửa hàng.

Một vấn đề khác được đặt ra là việc doanh nghiệp đầu mối tự quyết định và điều chỉnh giá vào những thời điểm khác nhau.

Theo các ý kiến góp ý tại hội nghị, có thể xảy ra tình huống một thương nhân phân phối công bố mức giá phù hợp tại thời điểm điều chỉnh, nhưng sau đó lại trở thành bên bán giá cao khi đầu mối thay đổi giá.

Nếu quy định về thời điểm điều chỉnh không đủ rõ, doanh nghiệp có thể gặp khó khi giải trình trong quá trình thanh tra, kiểm tra. Cơ quan quản lý cũng khó xác định đâu là mức giá phù hợp tại từng thời điểm.

Do đó, cần nghiên cứu quy định cụ thể về thời điểm và cơ chế điều chỉnh giá, tránh phát sinh vướng mắc trong quá trình thực hiện và giải trình.

Những điểm mới đáng chú ý 

Bên cạnh cơ chế giá, dự thảo nghị định xăng dầu lần thứ 14 còn đề xuất một số thay đổi đáng chú ý.

Siết điều kiện thương nhân đầu mối: Phải có cảng chuyên dụng tiếp nhận tàu từ 7.000 DWT, kho tối thiểu 15.000m3, ít nhất 10 cửa hàng bán lẻ và 40 thương nhân phân phối trong hệ thống. Doanh nghiệp chuyển từ thương nhân phân phối lên đầu mối phải có ít nhất 36 tháng hoạt động liên tục.

Tăng yêu cầu về nguồn cung: Thương nhân đầu mối phải được phân giao tối thiểu 300.000m3/năm từ kỳ phân giao năm 2027 và duy trì dự trữ lưu thông tương đương 20 ngày cung ứng.

Tinh gọn hệ thống phân phối: Dự thảo hợp nhất đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối thành một loại hình thương nhân phân phối mới. Thương nhân phân phối không phải xin Giấy xác nhận mà chỉ cần đáp ứng điều kiện và thông báo với cơ quan quản lý.

Doanh nghiệp tự quyết định giá xăng dầu: Nhà nước chuyển sang kiểm tra, giám sát; không công bố giá cơ sở định kỳ. Giá bán được hình thành từ giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế.

Điều hành khi giá biến động bất thường: Khi giá xăng dầu tăng, giảm liên tục hoặc biến động cộng dồn ở mức lớn, Chính phủ có thể áp dụng các biện pháp bình ổn. Dự thảo bổ sung khả năng điều hành giá xăng dầu trong một khoảng thời gian nhất định khi cần thiết.

Xử lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu: Thương nhân đầu mối phải chuyển số dư dương của Quỹ bình ổn giá vào tài khoản do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước; đồng thời hoàn thành kiểm toán độc lập chuyên đề về Quỹ trong vòng 12 tháng.

Lộ trình chuyển tiếp: Mức tổng nguồn tối thiểu 300.000m3/năm áp dụng từ kỳ phân giao năm 2027. Các giấy xác nhận, giấy chứng nhận đã cấp tiếp tục có hiệu lực đến hết thời hạn theo quy định chuyển tiếp.