Chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm trong quản lý an toàn thực phẩm

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đặt trọng tâm chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, theo hướng trao quyền chủ động hơn cho doanh nghiệp trong khâu đưa sản phẩm ra thị trường, đồng thời tăng cường giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm trong quá trình lưu thông.

Đây được xem là bước thay đổi đáng kể trong tư duy quản lý nhà nước, cụ thể hóa chủ trương tại Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới quản lý, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp, thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân.

Theo định hướng này, thay vì tập trung kiểm soát chặt chẽ từ đầu vào, cơ quan quản lý sẽ tăng cường giám sát sản phẩm trên thị trường, tập trung nguồn lực vào những mặt hàng, cơ sở có nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Việc chuyển đổi được kỳ vọng giúp doanh nghiệp giảm thời gian, chi phí thực hiện thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường và nâng cao khả năng cạnh tranh. Trong khi đó, cơ quan quản lý có điều kiện tập trung kiểm soát các nhóm sản phẩm tiềm ẩn rủi ro, kịp thời phát hiện, ngăn chặn vi phạm, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

Tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, siết kiểm soát trên thị trường

Dự thảo luật dành riêng Điều 57 quy định về hậu kiểm, trong đó xác định rõ đối tượng, nguyên tắc, biện pháp thực hiện, trách nhiệm của đoàn kiểm tra và tần suất kiểm tra đối với thực phẩm lưu thông trên thị trường.

Để tăng hiệu lực thực thi, dự thảo bổ sung nhiều công cụ xử lý vi phạm. Cụ thể, Điều 50 quy định việc thu hồi giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, gỡ bỏ hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm; Điều 45 quy định thu hồi giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm; Điều 56 quy định thu hồi thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Bên cạnh cơ quan quản lý, các tổ chức thử nghiệm của Nhà nước cũng được giao tham gia lấy mẫu thực phẩm trên thị trường để giám sát chất lượng theo Điều 21. Dự thảo đồng thời khuyến khích Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng và người dân tham gia giám sát hoạt động của doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

Theo quy định tại dự thảo, hoạt động hậu kiểm có thể được thực hiện thông qua thanh tra, kiểm tra, lấy mẫu và thử nghiệm thực phẩm đang lưu thông trên thị trường. Các biện pháp này nhằm giám sát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát hiện nguy cơ mất an toàn.

Hoạt động thanh tra thực hiện theo Luật Thanh tra; kiểm tra an toàn thực phẩm được tiến hành theo quy định về kiểm tra chuyên ngành. Trong đó, việc kiểm tra chuyên ngành thực hiện theo Nghị định 217/2025/NĐ-CP ngày 5/8/2025.

Cơ quan chức năng có thể kiểm tra theo kế hoạch chuyên đề hoặc kiểm tra đột xuất khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, xảy ra sự cố, sự kiện bất thường. Việc kiểm tra cũng có thể được thực hiện theo chỉ đạo của thủ trưởng cơ quan kiểm tra nhà nước hoặc yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền.

Mỗi doanh nghiệp tối đa một lần thanh tra, kiểm tra mỗi năm

Một điểm đáng chú ý khác là dự thảo quy định doanh nghiệp chỉ bị thanh tra, kiểm tra tối đa một lần trong năm, nhằm hạn chế tình trạng chồng chéo, trùng lặp giữa các cơ quan quản lý.

Quy định này nhằm thể chế hóa chủ trương tại Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị, đồng thời bảo đảm phù hợp với Nghị quyết 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.

Tuy nhiên, giới hạn tần suất không áp dụng cứng nhắc trong mọi trường hợp. Cơ quan chức năng vẫn có thể tăng số lần kiểm tra nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc có căn cứ cho thấy nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Các căn cứ được xem xét gồm việc sử dụng nguyên liệu thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, phụ gia hoặc hương liệu thực phẩm sai mục đích; lạm dụng các thành phần này thành chất có hại; kết quả đánh giá nguy cơ; dữ liệu thử nghiệm; thông tin về sự cố an toàn thực phẩm và kết quả giám sát thị trường.

Lịch sử tuân thủ quy định an toàn thực phẩm của tổ chức, cá nhân qua các cuộc thanh tra, kiểm tra trước đó cũng là cơ sở để cơ quan chức năng lựa chọn đối tượng, sản phẩm cần hậu kiểm. Trường hợp có dấu hiệu vi phạm, doanh nghiệp có thể bị kiểm tra nhiều hơn một lần mỗi năm.

Vi phạm vẫn bị xử lý nghiêm

Đối với ý kiến đề xuất thu hồi giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm trong trường hợp sản xuất hàng giả là thực phẩm, phụ gia thực phẩm hoặc sử dụng chất cấm trong sản xuất, kinh doanh, dự thảo cho biết các nội dung xử lý này đã được quy định trong Luật Xử lý vi phạm hành chính và các nghị định hướng dẫn.

Theo đó, ngoài hình thức xử phạt hành chính, tổ chức, cá nhân vi phạm có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung là tước quyền sử dụng giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm.

Trường hợp hành vi vi phạm có dấu hiệu cấu thành tội phạm, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, với hình phạt tù theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Như vậy, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý an toàn thực phẩm. Thay vào đó, dự thảo hướng đến giảm thủ tục và chi phí tuân thủ đối với doanh nghiệp chấp hành tốt quy định, đồng thời tăng khả năng giám sát, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trên thị trường.