Dưa hành: Món ăn truyền thống và ‘triết lý ẩn’ trong mâm cỗ Tết Việt

Từ món ăn dân dã đến biểu tượng của mâm cỗ Tết

Trong ký ức Tết cổ truyền của người Việt, dưa hành luôn gắn liền với bánh chưng, thịt mỡ – bộ ba quen thuộc đi vào ca dao, tục ngữ: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ”. Câu ca ngắn gọn nhưng đủ để khắc họa không khí Tết xưa, nơi mâm cỗ không cần cao lương mỹ vị, chỉ cần đủ đầy hương vị Xuân và đong đầy nghĩa tình.

Dưa hành được làm từ những củ hành trắng nhỏ, được muối chua vừa phải, giòn, thơm và có vị cay nhẹ. Trong mâm cỗ ngày Tết, khi những món ăn thường nhiều đạm và béo, dưa hành đóng vai trò cân bằng, giúp bữa ăn trở nên hài hòa hơn. Vượt lên trên giá trị ẩm thực, dưa hành còn là biểu tượng của sự tiết chế, giản dị và tinh tế trong văn hóa ẩm thực của người Việt.

Từ thành thị đến nông thôn, từ Bắc vào Nam, mỗi vùng có cách muối dưa hành khác nhau, song điểm chung là sự tỉ mẩn, chăm chút và nhẫn nại. Dưa hành thường được muối trước Tết nhiều ngày, để kịp “ăn Tết”, phản ánh thói quen chuẩn bị chu đáo, lo liệu sớm cho những ngày đầu năm, một nét đẹp trong nếp sống truyền thống người Việt.

Dưa hành và phong tục chuẩn bị Tết của người Việt

Muối dưa hành gần như là một trong những công việc quen thuộc của mỗi gia đình Việt khi Tết đến xuân về. Những ngày giáp Tết, bên bếp lửa ấm, người lớn cặm cụi bóc vỏ hành, rửa sạch, phơi qua, trẻ con ngồi quanh vừa phụ giúp vừa háo hức những câu chuyện đoàn viên. Công việc tưởng chừng giản đơn ấy lại là dịp để các thế hệ quây quần, sẻ chia và truyền lại và làm sâu sắc hơn truyền thống gia đình, họ tộc, làng mạc, quê hương.

Trong văn hóa Việt, Tết không chỉ là thời điểm nghỉ ngơi, mà còn là quá trình chuẩn bị kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Việc muối dưa hành thể hiện tinh thần ấy, làm chậm, làm kỹ, làm bằng sự kiên nhẫn. Người Việt tin rằng để có món dưa hành ngon không thể vội vàng. Một hũ dưa hành ngon cũng góp phần làm cho không khí Xuân thêm phần phấn chấn, đánh dấu sự an lành cho năm mới đang về.

Dưa hành còn gắn liền với phong tục tiếp khách ngày Tết. Khi có khách đến chúc Tết, mâm cơm đơn sơ với bánh chưng, thịt kho, dưa hành đủ để thể hiện sự hiếu khách và tấm lòng của gia chủ. Không cần sơn hào hải vị, chính những món ăn quen thuộc ấy lại tạo nên cảm giác ấm áp, gần gũi vốn là những điều cốt lõi trong văn hóa ứng xử của người Việt.

Giá trị văn hóa và triết lý sống ẩn trong món dưa hành

Ẩn sau vị chua dịu, cay nhẹ của dưa hành là một triết lý sống mang đậm bản sắc Việt. Dưa hành không cầu kỳ, không phô trương, nhưng thiếu nó, mâm cỗ Tết trở nên chưa trọn vẹn. Điều ấy giống như cách người Việt đề cao sự hài hòa, vừa phải, coi trọng những giá trị bền vững hơn là sự hào nhoáng nhất thời.

Dưa hành còn mang ý nghĩa thanh lọc. Trong quan niệm dân gian, vị chua giúp “giải ngấy”, làm nhẹ cơ thể sau những ngày ăn uống nhiều. Ở góc độ tinh thần, đó cũng là mong muốn gột rửa những điều không may của năm cũ, để bước sang năm mới với sự nhẹ nhõm, an lành. Món ăn vì thế không chỉ nuôi dưỡng cơ thể, mà còn nuôi dưỡng tinh thần.

Xã hội hiện đại ngày nay, mâm cỗ Tết ngày một đa dạng thì dưa hành vẫn giữ được vị trí riêng. Dù có thể được mua sẵn ngoài chợ hay siêu thị, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen tự muối dưa hành tại nhà như một cách gìn giữ ký ức và bản sắc. Đó không chỉ là giữ một món ăn, mà là giữ lại một phần hồn Tết.

Dưa hành cũng là sợi dây kết nối các thế hệ. Người trẻ hôm nay, dù quen với nhịp sống nhanh và ẩm thực hiện đại, khi thưởng thức dưa hành ngày Tết vẫn có thể cảm nhận được hương vị của những ngày xưa cũ, của những mùa xuân đã qua cùng ông bà, cha mẹ, anh chị em, xóm giềng. Chính những món ăn dân dã như dưa hành đã giúp văn hóa truyền thống được lưu giữ một cách tự nhiên, không gượng ép.

Giữa nhịp sống đổi thay, dưa hành ngày Tết vẫn âm thầm hiện diện, giản dị mà bền bỉ. Món ăn ấy nhắc người Việt nhớ rằng, giá trị văn hóa không nằm ở sự cầu kỳ, mà ở những điều quen thuộc được gìn giữ qua thời gian. Trong vị chua nhẹ của dưa hành, có hương Tết, có ký ức và có cả triết lý sống hài hòa của một dân tộc luôn biết trân trọng cội nguồn.