Xông đất: Phong tục dẫn lối cho may mắn từ ngày đầu năm
Trong khoảnh khắc thiêng liêng của thời khắc giao thừa, khi năm cũ khép lại và năm mới bắt đầu, nhiều gia đình Việt vẫn gìn giữ phong tục xông đất như một cách mở đầu cho những điều tốt lành. Không đơn thuần là một nghi thức cầu may, xông đất phản ánh sâu sắc quan niệm của người Việt về sự khởi đầu, giá trị con người và mối gắn kết cộng đồng.
Chuyện bốn đời giữ lại phong vị Tết xưa trong từng hũ ô mai
{Photo} Nhiếp ảnh gia Phan Huy Thiệp: Tết xưa đẹp ngỡ ngàng qua từng thước ảnh
Bước chân đầu năm và quan niệm về vận khí
Tết Nguyên đán không chỉ đánh dấu sự chuyển giao của thời gian, mà còn là dịp để con người hướng về gia đình, cội nguồn và những giá trị tinh thần bền vững. Trong hệ thống phong tục Tết truyền thống, xông đất (hay còn gọi là đạp đất, xông nhà) được xem là một trong những nghi lễ mang ý nghĩa mở đầu quan trọng nhất.
Theo quan niệm dân gian, người đầu tiên bước vào nhà sau thời khắc giao thừa sẽ mang theo “vía” của mình, có ảnh hưởng đến vận khí của gia chủ trong suốt năm mới. Vì vậy, xông đất được coi là hành động “khai mở”, đặt nền móng cho một năm hanh thông, bình an và thuận lợi.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, nguyên giảng viên trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, mỗi gia đình được xem như một “địa vực” riêng. “Xông” có nghĩa là tiến vào, nhập vào, còn “đất” là không gian sinh sống của gia đình. Trong ngày Tết, thời điểm mở đầu cho một chu kỳ mới thì những người đến đầu tiên chính là người xông đất, mang theo ý nghĩa khởi đầu cho cả năm.
Chọn người xông đất: Niềm tin vào con người và mong ước thiện lành
Việc lựa chọn người xông đất từng được nhiều gia đình cân nhắc kỹ lưỡng. Người được mời xông đất thường là người có tính tình vui vẻ, khỏe mạnh, gia đình êm ấm, làm ăn thuận lợi, những phẩm chất được cho là mang lại “vía tốt”.
Theo ông Nguyễn Hùng Vĩ, trẻ em là đối tượng được nhiều gia đình chờ đón trong vai trò xông đất, bởi các em tượng trưng cho sự trong sáng, vui tươi và khởi đầu mới mẻ. Bên cạnh đó, một số gia đình kỹ tính còn xem tuổi, mệnh của người xông đất để mong cầu sự hòa hợp và may mắn trong năm mới.
Dẫu mang màu sắc tín ngưỡng, phong tục này ẩn chứa một niềm tin rất nhân văn là tin vào sự lan tỏa của những điều tốt đẹp. Người Việt tin rằng sự lạc quan, tử tế và thiện lành của con người có thể mang lại ảnh hưởng tích cực cho những người xung quanh. Bởi vậy, người xông đất không chỉ mang theo bước chân đầu năm, mà còn mang theo lời chúc, nụ cười và tinh thần tích cực.
Xông đất trong ký ức Tết xưa
Trong ký ức Tết truyền thống ở làng quê Việt Nam, xông đất diễn ra giản dị và ấm áp. Khi sương sớm còn phủ trên những mái nhà, người xông đất ghé thăm chúc Tết, chúc nhau những điều tốt lành, uống chén trà nóng rồi chào nhau trong hoan hỷ, nhường không gian để gia chủ tiếp tục đón năm mới.
Phong tục này không mang tính phô trương hình thức, mà đề cao tình nghĩa. Trong xã hội nông nghiệp xưa, nơi cộng đồng làng xã gắn bó chặt chẽ, xông đất là cách con người chúc nhau một năm mới thuận hòa, qua đó nuôi dưỡng tinh thần sẻ chia và đoàn kết.
Một nét đặc biệt là nhiều gia đình lựa chọn tự xông đất. Chủ nhà rời khỏi nhà trước giao thừa, đến thời khắc năm mới thì trở về, mang theo niềm tin tự tạo may mắn cho chính mình. Theo các nhà nghiên cứu, phong tục này thể hiện triết lý sống sâu sắc: vận may không chỉ đến từ bên ngoài, mà còn bắt nguồn từ suy nghĩ và hành động của mỗi người.
Nghi thức có thể đổi thay nhưng giá trị nhân văn thì còn mãi
Theo tục lệ, người đến xông đất thường ăn mặc gọn gàng, trang phục có màu sắc tươi sáng, mang theo quà Tết như bánh chưng, bánh tét, mứt hoặc rượu để chúc gia chủ một năm đủ đầy. Ngày nay, những nghi thức này đã được giản lược, thay bằng phong bao lì xì đỏ và những lời chúc đầu năm.
Cùng với nhịp sống hiện đại, phong tục xông đất cũng có nhiều thay đổi. Nhiều gia đình không còn quá đặt nặng chuyện tuổi tác hay hợp mệnh, mà coi trọng hơn sự chân thành và mối quan hệ gắn bó. Một cuộc gọi chúc Tết sớm, một tin nhắn đầu năm hay một nụ cười thân thiện cũng được xem như cách “xông đất tinh thần”.
Sự thích nghi ấy cho thấy văn hóa truyền thống không mất đi, mà đang chuyển hóa để phù hợp với đời sống đương đại, trong khi vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi.
Dẫu trải qua nhiều biến đổi của xã hội, phong tục xông đất vẫn giữ được ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Đó là niềm tin vào sự khởi đầu tốt đẹp, là mong muốn hướng con người đến những điều thiện lành và tích cực ngay từ những ngày đầu năm.
Giữa nhịp sống hiện đại nhiều biến động, việc gìn giữ và hiểu đúng phong tục xông đất không chỉ là bảo tồn một tập quán cổ truyền, mà còn là cách người Việt gửi gắm ước vọng sống tử tế, hài hòa và gắn kết. Xông đất, suy cho cùng, không chỉ là bước chân đầu tiên vào một ngôi nhà, mà là bước chân mở lối cho niềm tin, bình an và tình người trong năm mới.
