Nông dân mất tiền vì phân bón giả: Doanh nghiệp làm thật bảo vệ thị trường ra sao?

Tại nhiều vùng sản xuất nông nghiệp Việt Nam, dù trồng lúa, cà phê hay cây ăn trái, câu chuyện mua nhầm phân bón giả không còn xa lạ. Có trường hợp cây trồng chậm phát triển, lá vàng bất thường; có trường hợp đến cuối vụ mới phát hiện năng suất giảm mạnh; cũng có trường hợp cây héo úa, chết đi chỉ sau vài ngày... Thiệt hại không chỉ nằm ở vài bao phân bón, mà kéo theo cả chi phí giống, nước tưới, nhân công và thời gian canh tác.

Điểm khó nằm ở chỗ, phân bón giả là mặt hàng rất khó nhận diện bằng mắt thường. Bao bì có thể giống hàng thật tới từng chi tiết, trong khi người mua chủ yếu dựa vào thói quen hoặc sự giới thiệu từ đại lý.

Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp sản xuất phân bón nhiều năm nay phải duy trì một “cuộc chiến ngầm” chống hàng giả ngoài thị trường. Nếu làm không tốt, ngoài việc mất doanh thu, họ còn phải đối mặt với nguy cơ người tiêu dùng "quay lưng", "bóc phốt". Và Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền là một ví dụ điển hình!.

Từ bài toán "tự bảo vệ" của Bình Điền nhìn ra áp lực chung của ngành phân bón

Tại tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng” do tạp chí Tiếp thị & Gia đình phối hợp cùng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) tổ chức ngày 22/5, ông Phan Văn Tâm - Phó tổng giám đốc Công ty CP Phân bón Bình Điền đã chia sẻ về hành trình bảo vệ sản phẩm và thương hiệu của mình trước vấn nạn hàng giả, hàng nhái.

Theo ông Phan Văn Tâm, trước đây phân bón Bình Điền từng áp dụng nhiều hình thức chống giả truyền thống, nhưng hiệu quả vẫn có giới hạn khi công nghệ sao chép bao bì ngày càng tinh vi. Những năm gần đây, doanh nghiệp bắt đầu đẩy mạnh ứng dụng truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và hệ thống dữ liệu điện tử.

Ông Tâm chia sẻ: “Ngày trước, bà con nông dân chưa phổ biến smartphone nên việc ứng dụng QR code chưa thuận lợi. Tuy nhiên, hiện nay, điều kiện đã khác, doanh nghiệp cũng phải cập nhật công nghệ để bảo vệ sản phẩm và hỗ trợ người tiêu dùng kiểm tra nguồn gốc dễ dàng hơn".

Câu chuyện của Bình Điền đã phản ánh một thực tế lớn hơn của thị trường phân bón Việt Nam. Giờ đây, doanh nghiệp "làm thật" đang phải bỏ thêm nguồn lực để tự bảo vệ mình khỏi hàng giả, hàng nhái.

Chống hàng giả không chỉ là dán thêm một con tem lên bao bì. Đằng sau đó là chi phí cho hệ thống dữ liệu, quản lý lô hàng, kiểm soát kênh phân phối và đội ngũ theo dõi thị trường. 

Ngành phân bón vốn có đặc thù tiêu thụ rộng, mạng lưới đại lý nhiều tầng và người mua phần lớn ở khu vực nông thôn. Đây là môi trường khiến việc kiểm soát chất lượng hàng hóa gặp rất nhiều khó khăn.

Trong khi đó, tâm lý chuộng giá rẻ hoặc thiếu thông tin khiến nhiều nông dân dễ trở thành đối tượng chịu rủi ro cuối cùng. Chỉ cần giá thấp hơn vài chục nghìn đồng mỗi bao, hàng giả đã có cơ hội chen chân vào thị trường.

Vì vậy, việc truy xuất nguồn gốc sẽ giúp doanh nghiệp quản lý chuỗi phân phối, hỗ trợ cơ quan chức năng kiểm tra và xử lý vi phạm nhanh hơn. Giải pháp này được đánh giá sẽ sớm trở thành yêu cầu phổ biến với nhiều nhóm hàng hóa, đặc biệt là những ngành liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và sản xuất nông nghiệp.

Cuộc chiến chống hàng giả không thể chỉ để doanh nghiệp tự xoay xở

Tại tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng”, các khách mời đến từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp, chuyên gia đều nhận định, việc xây dựng hệ thống dữ liệu truy xuất đồng bộ giữa doanh nghiệp - cơ quan quản lý - hệ thống phân phối sẽ giúp việc xác thực hàng hóa trở nên minh bạch hơn.

Theo chia sẻ của ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển Thị trường trong nước - Bộ Công Thương, bộ hiện đang gấp rút hoàn thiện khung pháp lý về truy xuất nguồn gốc hàng hóa, xem đây là một trong những công cụ trọng tâm để siết quản lý thị trường và phòng chống hàng giả trong giai đoạn mới. Trong đó, bao gồm việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn dữ liệu truy xuất thống nhất, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số để kết nối thông tin từ sản xuất, lưu thông đến phân phối.

Với các ngành hàng có nguy cơ cao như vật tư nông nghiệp, yêu cầu minh bạch nguồn gốc được dự báo sẽ ngày càng chặt chẽ hơn. Điều này đồng nghĩa, truy xuất nguồn gốc sẽ không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện hay công cụ riêng của doanh nghiệp, mà dần trở thành “hạ tầng niềm tin” bắt buộc của thị trường.

Ngoài ra, chế tài xử lý hành vi sản xuất và kinh doanh phân bón giả cũng cần mạnh tay hơn. Bởi, thiệt hại cuối cùng không chỉ dừng ở doanh nghiệp mà còn tác động trực tiếp đến năng suất nông nghiệp và thu nhập của nông dân.

Ở góc độ dài hạn, câu chuyện chống phân bón giả vì thế không chỉ nằm ở vài con tem chống giả hay những đợt kiểm tra thị trường định kỳ. Đó là bài toán phối hợp giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và hệ thống phân phối để bảo vệ người nông dân - nhóm mắt xích chịu tổn thương nhiều nhất nếu thị trường thiếu minh bạch.